DPPN

Ānanda draft

01. Ānanda 01 draft

Ānanda 01. Ānanda Thera. One of the principal disciples of Gotama Buddha. He was a first cousin of the Buddha and was deeply attached to him. He came to earth from Tusita and was born on the same day as the Bodhisatta, his father being Amitodana the Sākiyan, brother of Suddhodana. Mahā Nāma and Anuruddha were therefore his brothers (or probably step-brothers). According to the Mvu.iii.176, Ānanda was the son of Śuklodana and the brother of Devadatta and Upadhāna. His mother was Mṛgī.

Ānanda entered the Saṅgha in the second year of the Buddha’s ministry, together with other Sākiyan princes, such as Bhaddiya, Anuruddha, Bhagu, Kimbila and Devadatta, and was ordained by the Buddha himself (Vin.ii.182), his upajjhāya being Belaṭṭhasīsa (Thag­a.i.68; also DN­a.ii.418ff.; Vin.i.202; iv. 86). Soon after, he heard a discourse by Puṇṇa Mantāṇiputta and became a Sotāpanna. In SN.iii.105 Ānanda acknowledges his indebtedness to Puṇṇa and gives an account of Puṇṇa’s sermon to him.

During the first twenty years after the Awakening, the Buddha did not have the same personal attendants all the time. From time to time various monks looked after him, among them being Nāgasamāla, Nāgita, Upavāṇa, Sunakkhatta, the novice Cunda, Sāgata, Rādha and Meghiya. We are told that the Buddha was not particularly pleased with any of them. At the end of twenty years, at an assembly of the monks, the Buddha declared that he was advanced in years and desired to have somebody as his permanent body-servant, one who would respect his wishes in every way. The Buddha says that sometimes his attendants would not obey him, and on certain occasions had dropped his bowl and robe and gone away, leaving him.

All the great disciples offered their services, but were rejected by the Buddha. Ānanda alone was left; he sat in silence. When asked why he did not offer himself, his reply was that the Buddha knew best whom to choose. When the Buddha signified that he desired to have Ānanda, the latter agreed to accept the post on certain conditions. The Buddha was never to give him any choice food or garment gotten by him, nor appoint for him a separate “fragrant cell” (residence), nor include him in the invitations accepted by the Buddha. For, he said, if the Buddha did any of these things, some would say that Ānanda’s services to the Buddha were done in order to get clothes, good fare and lodging and be included in the invitations. Ānanda did, however, accept one of the two robes given by Pukkusa the Mallan to the Buddha (DN.ii.133); Buddhaghosa explains this by saying that Ānanda’s period of service had now come to an end, and also he wished to be free from the accusation that even after having served the Buddha for twenty-five years, the Buddha had never made him any gift. It is further stated that Ānanda offered the robe to the Buddha later (DN­a.ii.570).

Further he was to be allowed to accept invitations on behalf of the Buddha; to bring to the Buddha those who came to see him from afar; to place before the Buddha all his perplexities, and the Buddha was to repeat to him any doctrine taught in his absence. If these concessions were not granted, he said, some would ask where was the advantage of such service? Only if these privileges were allowed him would people trust him and realise that the Buddha had real regard for him. The Buddha agreed to the conditions.

Thenceforth, for twenty-five years (Thag.v.1039), Ānanda waited upon the Buddha, following him like a shadow, bringing him water and toothpick, washing his feet, accompanying him everywhere, sweeping his cell and so forth. By day he was always at hand, forestalling the Master’s slightest wish; at night, stout staff and large torch in hand, he would go nine times round the Buddha’s Gandhakuṭi in order to keep awake, in case he were needed, and also to prevent the Buddha’s sleep from being disturbed.

The account here given is summarised from AN­a.i.159ff. and from Thag­a.ii.121ff. On the boons see Ja.iv.96, where Ānanda had asked for boons in the past too. The Tibetan sources give a different and interesting version of Ānanda’s entry into the Saṅgha. See Rockhill: Life of the Buddha, 57-8.

Many examples are given of Ānanda’s solicitude for the Buddha, particularly during the Buddha’s last days, as related in the Mahā Parinibbānasutta. Ānanda was the Buddha’s equal in age (having been born on the same day), and it is touching to read of this old and most devoted attendant ministering to his eminent cousin, fetching him water, bathing him, rubbing his body, preparing his bed, and receiving last instructions from him on various matters of importance. It is said that when the Buddha was ill, Ānanda became sympathetically sick (DN.ii.99). He was aware of every change that occurred in the Buddha’s body, e.g., the brightening of his features after Janavasabha’s visit (DN.ii.204); and the fading of his complexion just before death, which was apparent when the Buddha put on the robe given by Pukkusa (ibid., 133).

Once, when acting on the instructions of Devadatta, the royal mahouts let loose Nālāgiri, maddened with drink, on the Buddha’s path, so that he might trample the Buddha to death, Ānanda, seeing the animal rushing towards them, immediately took his stand in front of the Buddha. Three times the Buddha forbade him to do so, but Ānanda, usually most obedient, refused to move, and it is said that the Buddha, by his iddhi-power, made the earth roll back in order to get Ānanda out of the elephant’s path. Ja.v.335-6; it was in this connection that the Cūḷa Haṁsajātaka was preached to show that Ānanda had, in previous births also, renounced his life to save that of the Buddha; see also Dhp­a.i.119. The Cūḷa Vagga account of the Nālāgiri incident makes no mention of Ānanda’s past (Vin.ii.195).

Sometimes, the extreme zealousness of Ānanda drew on him the Buddha’s rebuke – e.g., when he prepared tekaṭuka gruel (gruel with three kinds of pungent substances) for the Buddha when he was suffering from wind in the stomach. The gruel was prepared from food kept indoors and was cooked by Ānanda himself, indoors; this was against the rules (Vin.i.210-11), but Ānanda knew that the gruel would cure the Buddha.

Ānanda was most efficient in the performance of the numerous duties attached to his post. Whenever the Buddha wished to summon the monks or to send a message to anyone, it was to Ānanda that he entrusted the task. See, e.g., DN.ii.199; 147; Vin.i.80; MN.i.456.

He reported to the Buddha any news which he heard and thought interesting, e.g., the death of Nigaṇṭha Nātaputta, of which he learnt from Cunda Samaṇuddesa (DN.iii.118; MN.ii.244); also Devadatta’s conspiracy to harm the Buddha (Vin.ii.198).

Laymen and laywomen, wishing to give alms to the Buddha and the monks, would often consult him in their difficulties, and he would always advise them, e.g., the Andhakavinda Brāhmaṇa (Vin.i.220-1); Roja the Malla (ibid., 248); see also ibid., 238f.

When the monks came to him expressing their desire to hear the Buddha preach, he did his best to grant their wish, e.g. when the Buddha retired into the Pārileyya forest (SN.iii.95; Dhp­a.i.50f.).

Sometimes when Ānanda felt that an interview with the Buddha would be of use to certain people, he would contrive that the Buddha should talk to them and solve their doubts; thus, for instance, he arranged an interview for the Nigaṇṭha Saccaka (MN.i.237) and the Brahmins Saṅgārava and Rammaka (SN.i.163; MN.i.161). Similarly he took Samiddhi to the Buddha when he found that Samiddhi had wrongly represented the Buddha’s views (MN.iii.208). When he discovered that Kimbila and a large number of other monks would greatly benefit if the Buddha would preach to them on ānāpānasati, he requested the Buddha that he should do so (SN.v.323). Ānanda’s requests were, however, not always granted. Once, for instance, though he asked the Buddha three times to recite the Pātimokkha, the Buddha refused to do so until an offending monk had been removed (Vin.ii.236f.).

Again, when at Vesālī, as a result of the Buddha’s talks to the monks on asubha, a large number of them, feeling shame and loathing for their bodies, committed suicide, Ānanda suggested to the Buddha that he might teach the monks some method by which they might obtain insight (aññā) (SN.v.320f).

In order that people might still worship the Buddha when he was away on tour, Ānanda planted the Ānandabodhi (q.v.).

Ānanda was, however, careful that people should not weary the Buddha unnecessarily. Even when he told the Buddha about the suicide of the monks (mentioned above), he was careful to wait till the Buddha had finished his fortnight’s solitude, because he had given orders that he should not be disturbed.

When Subhadda wanted to see the Buddha as he lay on his death-bed, Ānanda refused to let him in until expressly asked to do so by the Master (DN.ii.149). That same day when the Mallas of Kusinārā came with their families to pay their last respects to the Buddha, Ānanda arranged them in groups, and introduced each group so that the ceremony might be gone through without delay (DN.ii.148).

He often saved the Buddha from unpleasantness by preventing too pious admirers from trying to persuade the Buddha to do what was against his scruples, e.g., Bodhirājakumāra, when he asked the Buddha to walk over the carpets in his mansion, Kokanada (Vin.ii.128; MN.ii.94).

Among Ānanda’s duties was the task of going round to put away anything which might have been forgotten by anyone in the congregation after hearing the Buddha preach (Dhp­a.i.410).

Ānanda was often consulted by colleagues on their various difficulties. Thus we find Vaṅgīsa (SN.i.188; Thag.vers.1223-6) confiding to him his restlessness at the sight of women and asking for his advice. Among others who came to him with questions on various doctrinal matters were Kāmabhū (SN.iv.165-6), Udāyī (SN.v.166-8; AN.iv.449), Channa (SN.iii.133-4), and Bhadda (SN.v.171-3; Thag­a.i.474); he could not, however, be of use to his fellow celibate Bhaṇḍu. Nor were these consultations confined to his fellow-monks, for we find the Brahmins Ghosita (SN.iv.113) and Uṇṇābha (SN.v.272), the Licchavīs Abhaya and Paṇḍitakumāraka (AN.i.220), the paribbājakas Channa (AN.i.215) and Kokanuda (AN.v.196), the upāsikā Migasālā (AN.iii.347, and again AN.v.137), a householder of Kosambī (AN.i.217) and Pasenadi Kosala (MN.ii.112), all coming to him for enlightenment and instruction. It was on this occasion that Pasenadi presented Ānanda with a valuable piece of foreign material which had been sent to him by Ajātasattu.

Sometimes the monks, having heard a brief sermon from the Buddha, would seek out Ānanda to obtain from him a more detailed exposition, for he had the reputation of being able to expound the Dhamma (AN.v.225; SN.iv.93).

It is said that the Buddha would often deliberately shorten his discourse to the monks so that they might be tempted to have it further explained by Ānanda. They would then return to the Buddha and report to him Ānanda’s exposition, which would give him an opportunity of praising Ānanda’s erudition. MN­a.i.81; for such praise see, e.g., AN.v.229. It is said that once when a certain landowner asked the Buddha how he could show honour to the Dhamma, the Buddha told him to show honour to Ānanda if he wished to honour the Dhamma (Ja.iv.369).

In the Sekhasutta (MN.i.353ff) we are told that after the Buddha had preached to the Sākiyans of Kapilavatthu till late at night, he asked Ānanda to continue the discourse while he himself rested. Ānanda did so, and when the Buddha awoke after his sleep, he commended Ānanda on his ability. On another occasion, the Buddha asks Ānanda to address the monks on the wonders attendant on a Buddha’s birth, and the Acchariyabbhutadhammasutta is the result. The Buddha is mentioned as listening with approval (MN.iii.119ff).

Sometimes Ānanda would suggest to the Buddha a simile to be used in his discourse, e.g. the Dhammayāna simile (SN.v.5); or by a simile suggest a name to be given to a discourse, e.g. the Madhupiṇḍikasutta (MN.i.114; cp. Upavāṇa suggesting the name for the Pāsādikasutta DN.iii.141); or again, particularly wishing to remember a certain Sutta, he would ask the Buddha to give it a name, e.g. the Bahudhātukasutta (MN.iii.67).

Several instances occur of Ānanda preaching to the monks of his own accord (e.g., AN.ii.156f.; v.6) and also to the laity (e.g., AN.ii.194). The Sandakasutta records a visit paid by Ānanda with his followers to the paribbajaka Sandaka, and describes how he won Sandaka over by a discourse. Sometimes, as in the case of the Bhaddekarattasutta (MN.iii.189f), Ānanda would repeat to the assembly of monks a sermon which he had previously heard the Buddha preach. Ānanda took the fullest advantage of the permission granted to him by the Buddha of asking him any question he desired. He had a very inquiring mind; if the Buddha smiled he would ask the reason (MN.ii.45, 50, 74; AN.iii.214f.; Ja.iii.405; iv.7).

Or if he remained silent, Ānanda had to be told the reason (SN.iv.400). He knew that the Buddha did nothing without definite cause; when Upavāṇa, who stood fanning the Buddha, was asked to move away, Ānanda wished to know the reason, and was told that Upavāṇa prevented various spirits from seeing the Buddha (DN.ii.139). The Buddha was always willing to answer Ānanda’s questions to his satisfaction. Sometimes, as in the case of his question regarding the dead citizens of Ñātikā (DN.ii.91ff.), a long discourse would result. In this case the discourse concluded with a description of the Dhammādāsa (Mirror of Truth) to be used for all time; see also SN.v.356-60.

The Pabbajjāsutta (Sn.72ff.), was preached because of Ānanda’s request that the Buddha should give an account of his renunciation (Snp-a.ii.381); see also Pubbayogāvacarasutta (Snp-a.i.47).

Most often his consultations with the Buddha were on matters of doctrine or were connected with it – e.g., on nirodha (SN.iii.24); loka (SN.iv.53); suñña (SN.iv.54; MN.iii.104-24); vedanā (SN.iv.219-21); iddhi (SN.v.282-4; 286); ānāpānasati (SN.v.328-34); bhava, etc. (AN.i.223f.); on the chaḷabhijāti of Pūraṇa Kassapa (q.v.); the aims and purposes of sīla (AN.v.1f., repeated in v.311f.); the possibilities of samādhi (AN.v.7f., repeated in v.318 and in AN.i.132f.); on saṅghabheda (AN.v.75ff.); the qualities requisite to be a counsellor of monks (AN.iv.279ff.); the power of carrying possessed by a Buddha’s voice (AN.i.226f.); the conditions necessary for a monk’s happiness (AN.iii.132f.); the different ways of mastering the elements (MN.iii.62f.); the birthplace of “noble men” (Dhp­a.iii.248); and the manner in which previous Buddhas kept the Fast-day (Dhp­a.iii.246). To these should be added the conversations on numerous topics recorded in the Mahā Parinibbānasutta. Some of these questions – e.g., about earthquakes (DN.ii.107ff.; AN.iv.312ff.) and the different kinds of spirits present at the death of the Buddha (DN.ii.139f.) – seem to have been put into Ānanda’s mouth in order that they might be used as pegs on which to hang beliefs connected with them which were current among later-day Buddhists.

Not all the Suttas addressed to Ānanda are, however, the result of his questions. Sometimes he would repeat to the Buddha conversations he had had with others and talks he had overheard, and the Buddha would expound in detail the topics occurring therein.

Thus, for instance, a conversation with Pasenadi Kosala on Kalyāṇamittatā is repeated and the Buddha explains its importance (SN.i.87-9; v.2-3); Ānanda tells the Buddha about his visit to the Paribbajakārāma in Kosambi and what he there heard about a bhikkhu being called niddasa after twelve years of celibacy. The Buddha thereupon expounds the seven niddasavatthu (AN.iv.37ff.). The account conveyed by Ānanda of Udāyī preaching to a large crowd leads to an exposition of the difficulties of addressing large assemblies and the qualities needed to please them (AN.iii.184). A conversation between Udāyī and the carpenter Pañcakaṅga on feelings is overheard by Ānanda and reported to the Buddha, who gives a detailed explanation of his views on the subject (SN.iv.222f.; MN.i.397f.). The same thing happens when Ānanda mentions to the Buddha talks he had heard between Sāriputta and the Pāribbājakas (SN.ii.35-7) and between the same Elder and Bhūmiya (SN.ii.39-41). Sometimes – as in the case of the upāsikā Migasālā (AN.iii.347; v.137) – Ānanda would answer questions put to him as best he could, and seek the Buddha’s advice and corrections of his interpretation of the Dhamma.

When the monks asked Ānanda whether the Buddha’s predictions regarding the results of Devadatta’s crimes were based on actual knowledge, he furnished them with no answer at all until he had consulted the Buddha (AN.iii.402). Similarly, when Tapussa questions him as to why the renunciant life is not attractive to laymen, Ānanda takes him straight away to the Buddha, who is spending his siesta in the Mahā Vana in Uruvelakappa (AN.iv.438f.). Once Ānanda fancies that he knows all about causation, and tells the Buddha how glad he is that he should understand this difficult subject. The Buddha points out to him that he really knows very little about it and preaches to him the Mahā Nidānasutta (DN.ii.55ff.; SN.ii.92-3).

When Ānanda realises that the Buddha will die in a short while, with childlike simplicity, he requests the Buddha to make a last pronouncement regarding the Saṅgha (DN.ii.98 ff.; SN.v.152-4).

On several occasions it is news that Ānanda brings to the Buddha – e.g., about the death of the Nigaṇṭha Nātaputta, and about Devadatta’s plots, already mentioned – which provoke the Buddha to preach to him: Phagguna has died, and at his death his senses seemed very clear; so they would, says the Buddha, and proceeds to speak of the advantages of listening to the Dhamma in due season (AN.iii.381f.). Or again, Girimānanda is ill and would the Buddha go and see him? The Buddha suggests that Ānanda should go and tell Girimānanda about the ten kinds of saññā (aniccasaññā, etc.), and the patient will recover (AN.v.108f.). Ānanda desires to retire into solitude and develop zeal and energy; would the Buddha tell him on which topics to meditate? And the Buddha preaches to him the doctrine of impermanence (SN.iii.187; iv.54-5).

The Buddha, however, often preached to Ānanda without any such provocation on various topics – e.g., on the nature of the saṅkhārā (SN.iii.3740); on the impossibility of the monk without faith attaining eminence in the Sāsana (AN.v.152ff.); on the power the Buddha has of knowing which doctrines would appeal to different people and of preaching accordingly (AN.v.36f.); on immorality and its consequences (AN.i.50f.); on the admonitions that should be addressed to new entrants to the Saṅgha (AN.iii.138f.); on the advice which should be given to friends by those desiring their welfare (AN.i.222).

The various topics on which the Buddha discoursed to Ānanda as recorded in the Mahā Parinibbānasutta, have already been referred to. Some of them – e.g., on the eight assemblies, the eight positions of mastery, the eight stages of deliverance (DN.ii.112) – seem to be stereotyped later additions. On the other hand, with regard to the accounts of the honours to be paid to a Buddha’s dead body, the places of pilgrimage for the pious, and various other similar subjects, it is impossible to say how far they are authentic. In a few instances the remarks addressed to Ānanda seem to be meant for others, to be heard by them or to be conveyed to them – e.g., in the dispute between Udāyī and Sāriputta, when they both seek the Buddha for him to settle the differences in opinion between them (AN.iii.192ff.); or, again, when the recalcitrant Udāyī fails to answer the Buddha’s question on subjects of reflection (anussatiṭṭhāna), and Ānanda gives an answer which the Buddha approves of (AN.iii.322ff.). A question asked by Ānanda as to whether there are any scents which spread even against the wind, results in the well-known sermon about the fragrance of the virtuous being wafted everywhere (AN.i.222f.; Dhp­a.i.420ff.). Once or twice Ānanda intervenes in a discussion between the Buddha and another, either to ask a question or to suggest a simile which he feels could help the Buddha in establishing his point – e.g., in the interviews of Uttiya Paribbājaka (AN.v.194), of the Brahmin Saṅgārava (AN.i.169), and again of Viḍūḍabha, son of Pasenadi (MN.ii.130).

In the Mahā Māluṅkyāsutta (MN.i.433), it is Ānanda’s intervention which evokes the discourse on the Five Fetters. Similarly he intervenes in a discussion between the Buddha and Pārāsariya’s pupil, Uttara, and persuades the Buddha to preach the Indriyabhāvanāsutta on the cultivation of the faculties (MN.iii.298ff.).

Buddhaghosa gives a list of the discourses which bring out the eminence and skill of Ānanda; they are the Sekha, Bāhitiya, Ānañjasappāya, Gopaka Moggallāna, Bahudhātuka, Cūḷa Suññata, Mahā Suññata, Acchariyabbhuta, Bhaddekaratta, Mahā Nidāna, Mahā Parinibbāna, Subha and Cūḷanīyalokadhātu (for particulars of these see under the respective names.) The books give accounts of several conversations between Ānanda and his eminent colleagues, such as Sāriputta. See also his conversation with Musīla, and Saviṭṭha and Nārada at Kosambī in the Ghositārāma (SN.ii.113f.). He seems to have felt happy in their company and did not hesitate to take to them his difficulties; thus we find him asking Sāriputta why only certain beings in this world reach Parinibbāna (AN.ii.167); on another occasion he asks Sāriputta about the possibilities of samādhi (AN.v.8). On the other hand, at least twice (AN.iii.201f.; 361f.), when Ānanda asks his questions of Sāriputta, the latter suggests that Ānanda himself should find the answer, and having heard it, Sāriputta praises him highly and extols his abilities.

Ānanda’s special friends seem to have been Sāriputta, Moggallāna, Mahā Kassapa, Anuruddha and Kaṅkhā Revata (e.g., MN.i.212f). He was the Saṅghanavaka among them all, yet they held him in high esteem (MN­a.i.436). Ānanda and Sāriputta were very special friends. It is said that Sāriputta loved Ānanda because the latter did for the Buddha what Sāriputta would wish to have done himself, and Ānanda respected Sāriputta because he was the Buddha’s chief disciple. Young men who were ordained by either of them would be sent to the other to learn under him. They shared between them any good thing given to them. Once Ānanda was presented by a Brahmin with a costly robe; immediately he wished to give it to Sāriputta, but as the latter was away at the time, he obtained the Buddha’s permission to keep it for him till his return (Vin.i.289; Vin-a.iii.636-7; MN­a.i.436).

The Saṁyuttanikāya (i.63-4) contains an eulogy on Sāriputta by Ānanda, where the latter speaks of his comprehensive and manifold wisdom, joyous and swift, of his rampant energy and readiness to accept advice. When he hears of Sāriputta’s death from Cunda the Samaṇuddesa, he goes to the Buddha with Cunda (not wishing to break the news himself) and they take with them Sāriputta’s bowl and outer robe, Cunda carrying the ashes, and there Ānanda confesses to the Buddha that when he heard the news he felt as thought his body were drugged, his senses confused and his mind become a blank (SN.v.161; Thag.vers.1034-5). The Commentary adds (SN­a.i.180) that Ānanda was trembling “like a cock escaping from the mouth of a cat.”

That Mahā Kassapa was fond of Ānanda, we may gather from the fact that it was he who contrived to have him elected on the First Council, and when Mahā Kassapa heard of Ānanda’s attainment of Arahant-ship, it was he who led the applause (DN­a.i.11). Ānanda held him in the highest veneration, and on one occasion refused to take part in an upasampadā ordination because he would have to pronounce Kassapa’s name and did not consider this respectful towards the Elder (Vin.i.92). In their conversations, Kassapa addresses Ānanda as “āvuso”, Ānanda addresses Kassapa as “bhante.” There is an interview recorded between them in which Kassapa roundly abuses Ānanda, calling him “corn-trampler” and “despoiler of families,” and he ends by up saying, “this boy does not know his own measure.” Ānanda had been touring Dakkhiṇagiri with a large company of monks, mostly youths, and the latter had not brought much credit upon themselves. When Kassapa sees Ānanda on his return to Rājagaha, he puts on him the whole blame for the youths’ want of training. Ānanda winces at being called “boy”; “my head is growing grey hairs, your reverence, yet I am not vexed that you should call me ‘boy’ even at this time of day.” Thullanandā heard of this incident and showed great annoyance. “How dare Mahā Kassapa,” she says, “who was once a heretical teacher, chide the sage Ānanda, calling him ‘boy’?” Mahā Kassapa complains to Ānanda of Thullanandā’s behaviour; probably, though we are not told so, Ānanda apologised to him on her behalf (SN.ii.217ff).

On another occasion, Ānanda, after a great deal of persuasion, took Kassapa to a settlement of the nuns. There Kassapa preached to them, but the nun Thullatissā was not pleased and gave vent publicly to her displeasure. “How does Kassapa think it fit to preach the doctrine in the presence of the learned sage Ānanda? It is as if the needle-pedlar were to deem he could sell a needle to the needle-maker.” Kassapa is incensed at these words, but Ānanda appeases him by acknowledging that he (Kassapa) is in every way his superior and asks him to pardon Tissa. “Be indulgent, your reverence,” says he, “women are foolish.” SN.ii.215ff.; the Tibetans say that when Kassapa died, Ajātasattu was very grieved because he had not been able to see the monk’s body. Ānanda took the king to the mountain where it had been buried and showed it to him (Rockhill, op.cit., p.162 and n.2).

In this passage Ānanda is spoken of as Vedehamuni. The Commentary (SN­a.ii.132) explains it by paṇḍitamuni, and says further, paṇḍito hi ñāṇasaṅkhātena vedena īhati sabbakiccāni karoti, tasmā vedeho ti vuccati; vedeho ca so muni cā ti vedehamuni. Compare with this the derivation of Vedehiputta in connection with Ajātasattu. See also Vedehikā. The Mahā Vastu (iii.176-7) says that when the Buddha went away from home Ānanda wished to join him, but his mother was unwilling, because his brother, Devadatta, had already gone away. Ānanda therefore went to the Videha country and became a muni. Is this another explanation of the term Vedehamuni?

It was perhaps Ānanda’s championship of the women’s cause which made him popular with the nuns and earned for him a reputation rivalling, as was mentioned above, even that of Mahā Kassapa. When Pajāpatī Gotamī, with a number of Sākyan women, undaunted by the Buddha’s refusal of their request at Kapilavatthu, followed him into Vesālī and there beseeched his consent for women to enter the Saṅgha, the Buddha would not change his mind.

Ānanda found the women dejected and weeping, with swollen feet, standing outside the Kūṭāgārasālā. Having learnt what had happened, he asked the Buddha to grant their request. Three times he asked and three times the Buddha refused. Then he changed his tactics. He inquired of the Buddha if women were at all capable of attaining the Fruits of the Path. The answer was in the affirmative, and Ānanda pushed home the advantage thus gained. In the end the Buddha allowed women to enter the Saṅgha subject to certain conditions. They expressed their great gratitude to Ānanda (Vin.ii.253ff. Ānanda is again found as intermediary for Pajāpatī Gotamī in MN.iii.253f). In this connection, the Buddha is reported as having said (Vin.ii.256) that had Ānanda not persuaded him to give his consent to the admission of women to the Saṅgha, the Sāsana would have lasted a thousand years, but now it would last only five hundred.

This championing of the women’s cause was also one of the charges brought against Ānanda by his colleagues at the end of the First Council (see below.)

Perhaps it was this solicitude for their privileges that prompted him to ask the Buddha one day why it was that women did not sit in public assemblies (e.g. courts of justice), or embark on business, or reap the full fruit of their actions (AN.ii.82. See also GS.ii.92, n.2, on the interpretation of the last word).

That Ānanda was in the habit of preaching frequently to the nuns is evident from the incidents quoted above and also from other passages (e.g., SN.v.154ff.; Thag.v.1020; Thag­a.ii.129). He seems also to have been in charge of the arrangements for sending preachers regularly to the nuns. A passage in the Saṁyutta Commentary (i.210) seems to indicate that Ānanda was a popular preacher among laywomen as well.

They would stand round him when he preached, fanning him and asking him questions on the Dhamma. When he went to Kosambī to impose the higher penalty on Channa, the women of King Udena’s harem, hearing of his presence in the park, came to him and listened to his preaching. So impressed were they that they gave him five hundred robes (Vin.ii.290). It was on this occasion that Ānanda convinced Udena of the conscientiousness with which the Sākyaputta monks used everything which was given to them, wasting nothing. The king, pleased with Ānanda, gave him another five hundred robes, all of which he distributed among the community.

Ānanda had been a tailor in a past birth and had given a Pacceka Buddha a piece of cloth, the size of his hand, and a needle. Because of the gift of the needle he was wise, because of the cloth he got 500 robes (AN­a.i.239).

A similar story is related of the women of Pasenadi’s palace and their gift to Ānanda. The king was at first angry, but afterwards gave Ānanda one thousand robes (Ja.ii.24ff).

The Dhammapada Commentary (Dhp-a.i.382ff) says that once Pasenadi asked the Buddha to go regularly to the palace with five hundred monks and preach the Dhamma to his queens Mallikā and Vāsabhakhattiyā and to the other women in the palace. When the Buddha said that it was impossible for him to go regularly to one place he was asked to send a monk, and the duty was assigned to Ānanda. He therefore went to the palace at stated times and instructed the queens. Mallikā was found to be a good student, but not so Vāsabhakhattiyā.

The Jātaka Commentary (i.382) says that the women of the palace were themselves asked which of the eighty chief disciples they would have as their preacher and they unanimously chose Ānanda. For an incident connected with Ānanda’s visits to the palace see the Mahā Sārajātaka and also Pasenadi.

According to the Aṅguttara Commentary (ii.533) Ānanda was beautiful to look at.

Ānanda’s services seem often to have been sought for consoling the sick. Thus we find Anāthapiṇḍika sending for him when he lay ill (MN.iii.258), and also Sirivaḍḍha (SN.v.176f) and Mānadinna (SN.v.177f). He is elsewhere mentioned as helping the Buddha to wait on a sick monk (Vin.i.302). We are told that when the Buddha had his afternoon siesta, Ānanda would spend his time in waiting upon the sick and talking to them (Vin-a.iii.651). Ānanda was never too busy to show gratitude to his friends. When a certain crow-keeper’s family, members of which had been of special service to him, had been destroyed by a pestilence, leaving only two very young boys, he obtained the Buddha’s special permission to ordain them and look after them, though they were under the requisite age. (Vin.i.79; to a young monk who used to wait on him and do various services for him, Ānanda gave five hundred robes presented to him by Pasenadi; the monk distributed them to his colleagues).

When Ānanda discovered that his friend Roja the Mallian had no real faith in the Buddha, he was greatly grieved and interceded on his special behalf with the Buddha that he should make Roja a believer. Later he obtained the Buddha’s permission for Roja to offer a meal of potherbs (Vin.i.247-9). In another place we find Roja presenting Ānanda with a linen cloth (Vin.i.296). According to the Jātaka Commentary (ii.231) Roja once tried to persuade Ānanda to go back to the lay-life.

His sympathy is also shown in the story of the woman who asked to have a share in the Vihāra built by Visākhā. She brought a costly carpet, but could find no place in which to put it; it looked so poor beside the other furnishings. Ānanda helped her in her disappointment (Dhp­a.i.415f).

Once in Jetavana, in an assembly of monks, the Buddha spoke the praises of Ānanda, and ranked him the foremost bhikkhu in five respects: erudition, good behaviour (gatimantānam, power of walking, according to Dhammapāla), retentive memory, resoluteness and personal attention (AN.i.24f). Again, shortly before the Buddha’s death, he speaks affectionately of Ānanda (DN.ii.144-5; AN.ii.132; AN.v.229; SN­a.ii.94f); Ānanda knew the right time to bring visitors to the Tathāgata; he had four exceptional qualities, in that whoever came to see him, monks or nuns, laymen or laywomen, they were all filled with joy on beholding him; when he preached to them they listened with rapture and delight, which never tired. He was called Ānanda because he brought joy to his kinsmen (Thag­a.ii.123).

But see the story of Atula (Dhp­a.iii.327), who is not satisfied with Ānanda’s preaching.

Another proof of the Buddha’s esteem for Ānanda is the incident of his asking Ānanda to design a robe for the monks to be in pattern like a field in Magadha (Vin.i.287).

In spite of Ānanda having been the constant companion of the Buddha – probably because of that very fact – it was not until after the Buddha’s Parinibbāna that Ānanda was able to realise Arahant-ship. Buddhaghosa gives a long account of Ānanda’s struggle for final emancipation (DN­a.i.9ff.); see also Vin.ii.286. Though he was not an Arahant he had the paṭisambhidā, being among the few who possessed this qualification while yet learners (Sekhā) (Vibh­a.388). When it was decided by Mahā Kassapa and others that a Convocation should be held to systematise the Buddha’s teachings, five hundred monks were chosen as delegates, among them, Ānanda. He was, however, the only non-Arahant (sekha) among them, and he had been enjoined by his colleagues to put forth great effort and repair this disqualification. At length, when the convocation assembled, a vacant seat had to be left for him. It had not been until late the previous night that, after a final supreme effort, he had attained the goal. He had been occupied in consoling the laity after the Buddha’s death and had had no time for practising meditation. In the end it was a Devatā in the woodland grove in Kosala, where he was staying, who pointed out the urgency of the matter (SN.i.199-200); but see Thag­a.i.237, where the credit for this is given to a Vajjiputta Thera.

It is said that he won sixfold abhiññā when he was just lying down to sleep, his head hardly on the pillow, his feet hardly off the ground. He is therefore described as having become an Arahant in none of the four postures. When he appeared in the convocation, Mahā Kassapa welcomed him warmly and shouted three times for joy. According to the Majjhimabhāṇakā, says Buddhaghosa, Ānanda appeared on his seat while the others looked on, having come through the earth; according to others he came through the air. According to Thag­a.ii.130, it was a Brahma of the Suddhāvāsa who announced Ānanda’s attainment of Arahant-ship to his colleagues at the Convocation.

In the convocation, Ānanda was appointed to answer Mahā Kassapa’s questions, and to co-operate with him in rehearsing the Dhamma (as opposed to the Vinaya).

Ānanda came to be known as Dhammabhaṇḍāgārika, owing to his skill in remembering the word of the Buddha; it is said that he could remember everything spoken by the Buddha, from one to sixty thousand words in the right order; and without missing one single syllable (Thag­a.ii.134).

In the first four Nikāyas of the Suttapiṭaka, every Sutta begins with the words “Thus have I heard,” the “I” referring to Ānanda. It is not stated that Ānanda was present at the preaching by the Buddha of every Sutta, though he was present at most; others, the Buddha repeated to him afterwards, in accordance with the conditions under which he had become the Buddha’s attendant.

We are told that Ānanda had learnt eighty-two thousand Dhamma (topics) from the Buddha himself and two thousand from his colleagues (Thag.v.1024). He had also a reputation for fast talking; where an ordinary man could speak one word Ānanda could speak eight; the Buddha could speak sixteen words for each one word of Ānanda (MN­a.i.283). Ānanda could remember anything he had once heard up to fifteen thousand stanzas or sixty thousand lines (MN­a.i.501).

Ānanda lived to be very old (one hundred and twenty years, says Dhp­a.ii.99; he is bracketed with Bakkula, as having lived to a great age, AN­a.ii.596); a hymn of praise sung at his death is included at the end of the stanzas attributed to him in the Theragāthā (Vers.1047-9). That the Buddha’s death was a great blow to him is shown by the stanzas he uttered immediately after the event (DN.ii.157). Three months earlier he had heard for the first time that the death of the Buddha was near at hand and had besought him to live longer. The reply attributed to the Buddha is a curious one, namely, that on several previous occasions, at Rājagaha and at Vesālī (See, e.g., DN.102f), he had mentioned to Ānanda that he could, if he so desired, live for a whole kappa, and had hinted that Ānanda should, if he felt so inclined, request him to prolong his life. Ānanda, however, having failed to take the hint on these occasions, the opportunity was now past, and the Buddha must die; the fault was entirely Ānanda’s (Ibid., 114-18). It was when Ānanda was temporarily absent from the Buddha’s side that the Buddha had assured Māra that he would die in three months (Ibid., 105-6).

As the end approached, the Buddha noticed that Ānanda was not by his side; on enquiry he learnt that Ānanda was outside, weeping and filled with despair at the thought that the Master would soon be no more, and that he (Ānanda) would have to work out his perfection unaided. The Buddha sent for him and consoled him by pointing out that whatever is born must, by its very nature, be dissolved. Three times he said, “For a long time, Ānanda, you have been very near to me by acts of love, kind and good, never varying, beyond all measure,” and he exhorted him to be earnest in effort, for he would soon realise emancipation (ibid., 144). It was on this occasion that the Palāsajātaka was preached (Ja.iii.23ff.).

Once, earlier, when Udāyī had teased Ānanda for not having benefited from his close association with the personality of the Master, the Buddha had defended Ānanda, saying, “Say not so, Udāyī; should he die without attaining perfect freedom from passion, by virtue of his piety, he would seven times win rule over the Devas and seven times be King of Jambudīpa. Howbeit, in this very life shall Ānanda attain to Nibbāna. AN.i.228.

Ānanda did his best to persuade the Buddha to die in one of the great cities, such as Rājagaha or Sāvatthī, and not in Kusinārā, the little wattle-and-daub town (as he called it) in the middle of the jungle. He was not satisfied until the Buddha had revealed to him the past history of Kusināra, how it had once been Mahā Sammata, the royal capital of the mighty Mahā Sudassana (DN.ii.146).

Just before the Buddha died, Ānanda was commissioned to inform the Mallas of the impending event, and after the Buddha’s death, Anuruddha entrusted him, with the help of the Mallas of Kusināra, with all the arrangements for the funeral (DN.ii.158ff). Ānanda had earlier (DN.ii.141f) learnt from the Buddha how the remains of a Tathāgata should be treated, and now he was to benefit by the instruction.

At the end of the First Council, the duty of handing down unimpaired the Dīghanikāya through his disciples was entrusted to Ānanda (DN­a.i.15). He was also charged with the duty of conveying to Channa the news that the higher penalty (brahmadaṇḍa) had been inflicted on him by the Saṅgha. Ānanda had been deputed by the Buddha himself to carry out this, his last administrative act (DN.ii.154), but Ānanda, not wishing to undertake the responsibility alone (knowing that Channa had a reputation for roughness), was granted a number of companions, with whom he visited Channa. The latter expressed repentance and was pardoned (Vin.ii.290-2). Perhaps it was because both the Buddha and Ānanda’s colleagues knew of his power to settle disputes that he was chosen for this delicate task. See SN.ii.235f., where the Buddha classes him with Sāriputta and Moggallāna for his ability to settle disputes among the monks.

Ānanda’s popularity, however, did not save him from the recriminations of his fellows for some of his actions, which, in their eyes, constituted offences. Thus he was charged (Vin.ii.288-9) with: (1) having failed to find out from the Buddha which were the lesser and minor precepts which the Saṅgha were allowed to revoke if they thought fit (See DN.ii.154); (2) with having stepped on the Buddha’s rainy-season garment when sewing it; (3) with having allowed the Buddha’s body to be first saluted by women (not mentioned elsewhere, but see Rockhill, op.cit., p.154); (4) with having omitted to ask the Buddha to live on for the space of a kappa (DN.ii.115); and (5) with having exerted himself to procure the admission of women into the Saṅgha (Vin.ii.253).

Ānanda’s reply was that he himself saw no fault in any of these acts, but that he would confess them as faults out of faith in his colleagues.

On another occasion he was found fault with (1) for having gone into the village to beg for alms, clothed in his waist-cloth and nether garment (Vin.i.298); (2) for having worn light garments which were blown about by the wind (Vin.ii.136).

The last years of his life, Ānanda seems to have spent in teaching and preaching and in encouraging his younger colleagues. Among those who held discussions with him after the Buddha’s passing away are mentioned Dasama of the Aṭṭhakanagara (MN.i.349f), Gopaka Moggallāna (MN.iii.7; Thag.vs.1024) and Subha Todeyyaputta (DN.i.204ff).

The Pāli Canon makes no mention of Ānanda’s death. Faxian (Giles trans. 44. The story also occurs in Dhp­a.ii.99ff., with several variations in detail), however, relates what was probably an old tradition. When Ānanda was on his way from Magadha to Vesālī, there to die, Ajātasattu heard that he was coming, and, with his retinue, followed him up to the Rohiṇī River. The chiefs of Vesālī also heard the news and went out to meet him, and both parties reached the river banks. Ānanda, not wishing to incur the displeasure of either party, entered into the state of tejokasiṇa in the middle of the river and his body went up in flames. His remains were divided into two portions, one for each party, and they built cetiyas for their enshrinement (See also Rockhill, op.cit., 165f).

In the time of Padumuttara Buddha Ānanda had been the son of Ānanda, King of Haṁsavatī, and was therefore a step-brother of Padumuttara. His name was Sumana. King Ānanda allowed no one but himself to wait on the Buddha. Prince Sumana having quelled an insurrection of the frontier provinces, the king offered him a boon as reward, and he asked to be allowed to entertain the Buddha and his monks for three months. With great reluctance the king agreed, provided the Buddha’s consent was obtained. When Sumana went to the vihāra to obtain this, he was greatly impressed by the loyalty and devotion of the Buddha’s personal attendant, the monk Sumana, and by his iddhi-powers. Having learnt from the Buddha that these were the result of good deeds, he himself determined to lead a pious life. For the Buddha’s residence Prince Sumana bought a pleasaunce named Sobhana from a householder of that same name and built therein a monastery costing one hundred thousand. On the way from the capital to Sobhana Park he built vihāras, at distances of a league from each other. When all preparations were completed, the Buddha went to Sobhana with one hundred thousand monks, stopping at each vihāra on the way. At the festival of dedication of the Sobhana Vihāra, Sumana expressed a wish to become a personal attendant of a future Buddha, just as Sumana was of Padumuttara. Towards this end he did many good deeds. In the time of Kassapa Buddha he gave his upper garment to a monk for him to carry his begging-bowl in it. Later he was born in heaven and again as King of Benares. He built for eight Pacceka Buddhas eight monasteries in his royal park (Thag­a.ii.121ff) and for ten thousand years he looked after them. The Apadāna mentions (i.52f) that he became ruler of heaven thirty-four times and king of men fifty-eight times.

Ānanda’s name occurs in innumerable Jātakas; he is identified with

Several times he was born as an animal.

  • Thus be was a parrot in the Saccaṅkira (i.327), the Abbhantara (ii.400) and the Mahā Ummagga (vi.478),
  • a jackal in the Guṇa (ii.30),
  • the father-goose in the Vinīlaka (ii.40),
  • the tortoise in the Kacchapa (ii.81),
  • the iguana in the Cūḷa Paduma (ii.121),
  • the otter in the Sasa (iii.56),
  • the younger goose in the Neru (iii.248),
  • the crab in the Suvaṇṇakakkaṭaka (iii.298),
  • the wise nāga in the Mahā Paduma (iv.196),
  • the tawny dog in the Mahā Bodhi (v.246)
  • and the vulture king in the Kuṇāla (v.456).

He was many times king:

  • in the Nigrodhamiga (i.153),
  • the Kukkura (i.178),
  • the Bhojājānīya (i.181),
  • the Ājañña (i.182),
  • the Tittha (i.185),
  • the Mahilāmukha (i.188),
  • the Mudulakkhaṇa (i.306),
  • the Kuddāla (i.315),
  • the Mahā Supina (i.345),
  • the Attisa (i.354),
  • the Mahā Sāra (i.387),
  • the Sālittaka (i.420),
  • the Bandhanamokkha (i.440),
  • the Ekapaṇṇa (i.508),
  • the Gagga (ii.17),
  • the Suhanu (ii.32),
  • the Mora (ii.38),
  • the Susīma (ii.50),
  • the Gijjha (ii.52),
  • the Kalyāṇadhamma (ii.65),
  • the Kalāyamuṭṭhi (ii.76),
  • the Saṅgāmāvacara (ii.95),
  • the Vālodaka (ii.97),
  • the Giridanta (ii.99),
  • the Pabbatūpatthara (ii.127),
  • the Puṇṇanadī (ii.175),
  • the Kacchapa (ii.178),
  • the Kosiya (ii.209),
  • the Guttila (ii.257),
  • the Saṅkappa (ii.277),
  • the Kuṇḍakakucchisindhava (ii.291)
  • the Siri (ii.415),
  • the Nāṇacchanda (ii.429),
  • the Supatta (ii.436),
  • the Chavaka (iii.30),
  • the Sayha (iii.33),
  • the Brahmadatta (iii.81),
  • the Rājovāda (iii.112),
  • the Kesava (iii.145),
  • the Sussoṇḍi (iii.190),
  • the Avāriya (iii.232),
  • the Nandiyamiga (iii.274),
  • the Dhajavihetha (iii.307),
  • the Kukku (iii.321),
  • the Sutanu (iii.330),
  • the Aṭṭhisena (iii.355),
  • the Mahā Kapi (iii.375),
  • the Daḷhadhamma (iii.388),
  • the Susīma (iii.397),
  • the Aṭṭhasadda (iii.434),
  • the Aṭṭhāna (iii.478),
  • the Cūḷa Bodhi (iv.27),
  • the Mātiposaka (iv.95),
  • the Bhaddasāla (iv.157),
  • the Mittāmitta (iv.199),
  • the Amba (iv.207),
  • the Javahaṁsa (iv.218),
  • the Dūta (iv.228),
  • the Rurumiga (ii.263),
  • the Sarabhamiga (ii.275),
  • the Uddālaka (iv.304),
  • the Dasabrāhmaṇa (iv.368),
  • the Bhikkhāparampara (iv.374),
  • the Sattigumba (iv.437),
  • the Kumbha (v.20),
  • the Tesakuṇa (v.125)
  • and the Sāma (vi.95).

He was King of Benares in the Kāka (i.486), the Tacasāra (iii.206) and the Saṅkhapāla (v.177); King Mallika in the Rājovāda (ii.5), the Kosala King in the Maṇikuṇḍala (iii.155), King Vaṅka in the Ghata (iii.170), the Kosavya King in the Dhūmakāri (iii.402), King Aḍḍhamāsaka in the Gaṅgamāla (iii.454), and King Dhanañjaya in the Sambhava (v.67), and the Vidhurapaṇḍita (vi.329).

In the Mahā Nāradakassapajātaka (Ja.vi.255) Ānanda was born as Rujā, daughter of King Aṅgati.

The Dhammapada Commentary (Dhp-a.i.327) states that once when Ānanda was a blacksmith he sinned with the wife of another man. As a result, he suffered in hell for a long time and was born for fourteen existences as someone’s wife, and it was seven existences more before the results of his evil deed were exhausted.

There seems to be some confusion as to the time at which Ānanda entered the Saṅgha. In the Canonical account (e.g., Vin.ii.182) he became a monk in the second year of the Buddha’s ministry. In the verses attributed to him in the Theragātha (Vers.1039ff), however, he says that he has been for twenty-five years a learner (sekha). It is concluded from this that Ānanda must have joined the Saṅgha only in the twentieth year after the Awakening and the whole story of his having been ordained at the same time as Devadatta is discredited (see, e.g., Thomas: Life and Legend of the Buddha, 123. See also Rhys Davids’ article on Devadatta in ERE). The verses occur in a lament by Ānanda that his master is dead and that he is yet a learner. The twenty-five years which Ānanda mentions probably refer to the period during which he had been the Buddha’s personal attendant and not to his whole career as a monk. During that period, “though he was but a learner, no thoughts of evil arose in him,” the implication being that his close connection with the Buddha and his devotion to him gave no room for such. He, nevertheless, laments that he could not become an asekha while the Buddha was yet alive. If this interpretation be accepted – and I see no reason why it should not be – there is no discrepancy in the accounts of Ānanda’s ordination.

Ānanda 01. Ānanda Thera. Một trong những đại đệ tử của Đức Phật Gotama Buddha. Ông là anh em họ của Đức Phật và gắn bó sâu sắc với Ngài. Ông từ cõi trời Tusita xuống trần và sinh cùng ngày với vị Bodhisatta; cha của ông là Amitodana, người tộc Sākiyan, em trai của vua Suddhodana. Do đó, Mahā Nāma và Anuruddha là anh em (hoặc có lẽ là anh em cùng cha khác mẹ) của ông. Theo Mvu.iii.176, Ānanda là con trai của Śuklodana và là anh em của Devadatta và Upadhāna. Mẹ của ông là bà Mṛgī.

Ānanda gia nhập Tăng đoàn (Saṅgha) vào năm thứ hai trong thời kỳ hoằng pháp của Đức Phật, cùng với các vương tử tộc Sākiyan khác như Bhaddiya, Anuruddha, Bhagu, Kimbila và Devadatta, và được chính Đức Phật truyền giới (Vin.ii.182), với thầy tế độ (upajjhāya) của ông là Belaṭṭhasīsa (Thag­a.i.68; cũng như DN­a.ii.418ff.; Vin.i.202; iv. 86). Không lâu sau đó, ông nghe một thời pháp thoại của Puṇṇa Mantāṇiputta và đắc quả Sotāpanna. Trong SN.iii.105, Ānanda bày tỏ lòng biết ơn đối với Puṇṇa và kể lại bài thuyết giảng của Puṇṇa dành cho ông.

Trong suốt hai mươi năm đầu tiên sau khi chứng ngộ (Awakening), Đức Phật không có cùng một thị giả cận sự cố định. Từng thời kỳ, có nhiều vị tăng khác nhau chăm sóc Ngài, trong số đó có Nāgasamāla, Nāgita, Upavāṇa, Sunakkhatta, sa-di Cunda, Sāgata, Rādha và Meghiya. Chúng ta được biết rằng Đức Phật không đặc biệt hài lòng với bất kỳ ai trong số họ. Sau hai mươi năm, tại một buổi hội họp Tăng chúng, Đức Phật tuyên bố rằng Ngài đã lớn tuổi và mong muốn có một người làm thị giả cận sự thường trực cho Ngài, một người sẽ tôn trọng mọi ý nguyện của Ngài. Đức Phật nói rằng đôi khi các thị giả không vâng lời Ngài, và trong một số dịp đã bỏ lại bát và y của Ngài rồi rời đi, để Ngài lại một mình.

Tất cả các đại đệ tử đều tình nguyện phục vụ, nhưng đều bị Đức Phật từ chối. Chỉ còn lại mỗi Ānanda; ông vẫn ngồi im lặng. Khi được hỏi tại sao ông không tự ứng cử, ông trả lời rằng Đức Phật là người biết rõ nhất nên chọn ai. Khi Đức Phật tỏ ý muốn chọn Ānanda, ông đã đồng ý chấp nhận vị trí này với một số điều kiện. Đức Phật không bao giờ được ban cho ông bất kỳ thức ăn hay y phục thượng hạng nào mà Ngài nhận được, không bố trí cho ông một “hương phòng” (chỗ ở) riêng biệt, cũng như không bao gồm ông trong các lời mời trai tăng được Đức Phật chấp nhận. Vì ông nói rằng, nếu Đức Phật làm bất kỳ điều nào trong số đó, một số người sẽ nói rằng sự phục vụ của Ānanda đối với Đức Phật là để có được y phục, đồ ăn ngon, chỗ ở và được đi theo các lời mời. Tuy nhiên, Ānanda đã nhận một trong hai tấm y do Pukkusa, người tộc Malla, dâng cúng cho Đức Phật (DN.ii.133); Buddhaghosa giải thích điều này bằng cách nói rằng thời kỳ phục vụ của Ānanda lúc bấy giờ đã kết thúc, và ông cũng muốn tránh khỏi lời cáo buộc rằng ngay cả sau khi đã phục vụ Đức Phật hai mươi lăm năm, Đức Phật chưa bao giờ ban cho ông bất kỳ món quà nào. Hơn nữa, người ta cũng chép rằng sau đó Ānanda đã dâng cúng tấm y đó lại cho Đức Phật (DN­a.ii.570).

Hơn nữa, ông phải được phép thay mặt Đức Phật chấp nhận các lời mời; đưa những người từ phương xa đến gặp Đức Phật; trình lên Đức Phật mọi thắc mắc của mình, và Đức Phật phải lặp lại cho ông nghe bất kỳ giáo pháp nào được thuyết giảng khi ông vắng mặt. Ông nói rằng nếu không được chấp thuận những nhượng bộ này, một số người sẽ hỏi lợi ích của việc phục vụ như vậy là gì? Chỉ khi những đặc quyền này được ban cho ông thì mọi người mới tin tưởng ông và nhận ra rằng Đức Phật thực sự trân quý ông. Đức Phật đã đồng ý với các điều kiện đó.

Từ đó về sau, suốt hai mươi lăm năm (Thag.v.1039), Ānanda thị giả Đức Phật, theo Ngài như hình với bóng, dâng nước và tăm xỉa răng cho Ngài, rửa chân cho Ngài, tháp tùng Ngài khắp mọi nơi, quét dọn hương phòng của Ngài, v.v. Ban ngày ông luôn ở cạnh bên, đón trước được cả những ý muốn nhỏ nhất của Đức Thế Tôn; ban đêm, tay cầm chiếc gậy chắc chắn và một ngọn đuốc lớn, ông đi vòng quanh hương phòng Gandhakuṭi của Đức Phật chín lần để giữ tỉnh táo, phòng khi Ngài cần đến ông, và cũng để ngăn không cho giấc ngủ của Đức Phật bị quấy rầy.

Lời kể được đưa ra ở đây được tóm tắt từ AN­a.i.159ff. và từ Thag­a.ii.121ff. Về các ân huệ, xem Ja.iv.96, nơi Ānanda cũng từng yêu cầu các ân huệ trong quá khứ. Các nguồn tài liệu Tây Tạng đưa ra một phiên bản khác và thú vị về việc Ānanda xuất gia gia nhập Tăng đoàn. Xem Rockhill: Life of the Buddha, 57-8.

Nhiều ví dụ được đưa ra về sự lo lắng chu đáo của Ānanda dành cho Đức Phật, đặc biệt là trong những ngày cuối cùng của Đức Phật, như được kể lại trong kinh Mahā Parinibbānasutta. Ānanda bằng tuổi Đức Phật (vì được sinh cùng ngày), và thật cảm động khi đọc về người thị giả già nua và vô cùng tận tụy này chăm sóc cho người anh họ cao quý của mình, lấy nước cho Ngài, tắm rửa cho Ngài, xoa bóp cơ thể Ngài, chuẩn bị giường cho Ngài, và nhận những lời di huấn cuối cùng từ Ngài về các vấn đề quan trọng khác nhau. Người ta kể rằng khi Đức Phật bị bệnh, Ānanda cũng bị đau yếu theo vì cảm thông (DN.ii.99). Ông nhận biết được từng sự thay đổi xảy ra trên thân thể của Đức Phật, ví dụ như sắc mặt rạng rỡ của Ngài sau chuyến viếng thăm của Janavasabha (DN.ii.204); và sự nhợt nhạt của sắc da ngay trước khi Ngài nhập diệt, điều này hiện rõ khi Đức Phật khoác lên mình tấm y do Pukkusa dâng cúng (sđd., 133).

Có một lần, hành động theo lệnh của Devadatta, những người quản tượng của hoàng gia đã thả voi Nālāgiri đang say rượu lên đường đi của Đức Phật, để nó giẫm chết Ngài, Ānanda thấy con vật lao về phía họ nên lập tức đứng ra chắn trước Đức Phật. Ba lần Đức Phật ngăn cản ông làm điều đó, nhưng Ānanda, người thường ngày vâng lời nhất, đã từ chối di chuyển, và người ta kể rằng Đức Phật bằng thần thông (iddhi) của mình đã làm cho mặt đất cuộn lùi lại để đưa Ānanda ra khỏi đường đi của thớt voi. Ja.v.335-6; chính trong bối cảnh này mà chuyện Cūḷa Haṁsajātaka đã được thuyết giảng để chứng minh rằng Ānanda, trong những kiếp trước, cũng từng hy sinh mạng sống của mình để cứu mạng Đức Buddha; xem thêm Dhp­a.i.119. Lời kể trong Cūḷa Vagga về sự kiện voi Nālāgiri không đề cập đến quá khứ của Ānanda (Vin.ii.195).

Đôi khi, sự nhiệt thành quá mức của Ānanda đã khiến ông bị Đức Phật khiển trách – ví dụ như khi ông chuẩn bị cháo tekaṭuka (loại cháo nấu với ba loại gia vị cay nồng) cho Đức Phật khi Ngài bị đau bụng gió. Cháo được chuẩn bị từ thực phẩm trữ trong nhà và do chính Ānanda tự nấu trong nhà; điều này vi phạm giới luật (Vin.i.210-11), nhưng Ānanda biết rằng món cháo này sẽ chữa khỏi bệnh cho Đức Phật.

Ānanda hoàn thành vô cùng hiệu quả vô số nhiệm vụ đi kèm với vị trí của mình. Mỗi khi Đức Phật muốn triệu tập chư tăng hoặc gửi thông điệp cho bất kỳ ai, Ngài đều tin tưởng giao phó công việc đó cho Ānanda. Xem ví dụ, DN.ii.199; 147; Vin.i.80; MN.i.456.

Ông trình lên Đức Phật bất kỳ tin tức nào mà ông nghe được và nghĩ là thú vị, ví dụ như cái chết của Nigaṇṭha Nātaputta mà ông biết được từ sa-di (Samaṇuddesa) Cunda (DN.iii.118; MN.ii.244); cũng như âm mưu của Devadatta nhằm hãm hại Đức Phật (Vin.ii.198).

Các cư sĩ nam và cư sĩ nữ muốn dâng cúng vật thực cho Đức Phật và Tăng chúng thường tham vấn ông khi gặp khó khăn, và ông luôn đưa ra lời khuyên cho họ, ví dụ như Bà-la-môn Andhakavinda Brāhmaṇa (Vin.i.220-1); Roja người tộc Malla (sđd., 248); xem thêm sđd., 238f.

Khi các vị tỳ-kheo đến gặp ông bày tỏ mong muốn được nghe Đức Phật thuyết pháp, ông đã cố gắng hết sức để thực hiện nguyện vọng của họ, ví dụ như khi Đức Phật rút về ngụ trong khu rừng Pārileyya (SN.iii.95; Dhp­a.i.50f.).

Đôi khi, khi Ānanda cảm thấy một cuộc hội kiến với Đức Phật sẽ có ích cho một số người, ông sẽ thu xếp để Đức Phật nói chuyện với họ và giải quyết các mối nghi ngờ của họ; do đó, chẳng hạn, ông đã sắp xếp một cuộc gặp cho du sĩ ngoại đạo Nigaṇṭha Saccaka (MN.i.237) và các Bà-la-môn Saṅgārava và Rammaka (SN.i.163; MN.i.161). Tương tự, ông đã đưa Samiddhi đến gặp Đức Phật khi phát hiện ra rằng Samiddhi đã trình bày sai lệch quan điểm của Đức Phật (MN.iii.208). Khi nhận thấy rằng Kimbila và một số lượng lớn các vị tỳ-kheo khác sẽ được lợi ích rất lớn nếu Đức Phật thuyết pháp cho họ về niệm hơi thở (ānāpānasati), ông đã thỉnh cầu Đức Phật làm như vậy (SN.v.323). Tuy nhiên, không phải mọi thỉnh cầu của Ānanda đều được chấp thuận. Ví dụ như có lần, dù ông đã ba lần thỉnh cầu Đức Phật tuyên đọc giới bổn Pātimokkha, Đức Phật vẫn từ chối làm điều đó cho đến khi một vị tỳ-kheo phạm lỗi bị trục xuất (Vin.ii.236f.).

Lại nữa, khi ở Vesālī, do kết quả từ những bài pháp của Đức Phật về đề tài bất tịnh (asubha), một số lượng lớn tỳ-kheo cảm thấy xấu hổ và ghê tởm thân xác của mình đã tự sát, Ānanda đã gợi ý với Đức Phật rằng Ngài có thể dạy cho các tỳ-kheo một phương pháp nào đó để họ đạt được thắng trí (aññā) (SN.v.320f).

Để mọi người vẫn có thể chiêm bái Đức Phật khi Ngài đi du hóa phương xa, Ānanda đã trồng cây bồ-đề Ānandabodhi (xem mục này).

Tuy nhiên, Ānanda luôn cẩn trọng để mọi người không làm phiền Đức Phật một cách không cần thiết. Ngay cả khi ông trình báo Đức Phật về việc các tỳ-kheo tự sát (đã đề cập ở trên), ông cũng cẩn thận đợi cho đến khi Đức Phật kết thúc hai tuần tĩnh cư, bởi vì Ngài đã ra lệnh không cho phép ai làm phiền.

Khi Subhadda muốn vào gặp Đức Phật khi Ngài đang nằm trên giường bệnh cuối cùng, Ānanda đã từ chối cho ông vào cho đến khi Đức Bổn sư yêu cầu rõ ràng như vậy (DN.ii.149). Cùng ngày hôm đó, khi những người tộc Mallas ở Kusinārā cùng gia quyến của họ đến đảnh lễ bái biệt Đức Phật lần cuối, Ānanda đã sắp xếp họ thành từng nhóm, và giới thiệu từng nhóm để buổi lễ có thể tiến hành mà không bị trì hoãn (DN.ii.148).

Ông thường cứu Đức Phật khỏi những điều không hài lòng bằng cách ngăn cản những người ngưỡng mộ quá sùng đạo cố gắng thuyết phục Đức Phật làm những việc trái với giới luật hoặc nguyên tắc của Ngài, ví dụ như Bodhirājakumāra, khi vương tử này thỉnh cầu Đức Phật đi trên các tấm thảm trải trong cung điện của mình là Kokanada (Vin.ii.128; MN.ii.94).

Trong số các nhiệm vụ của Ānanda có việc đi quanh để cất giữ bất kỳ vật dụng nào có thể bị ai đó bỏ quên trong thính chúng sau khi nghe Đức Phật thuyết pháp (Dhp­a.i.410).

Ānanda thường xuyên được các đồng tu tham vấn về những khó khăn khác nhau của họ. Do đó, chúng ta thấy Vaṅgīsa (SN.i.188; Thag.vers.1223-6) đã giãi bày với ông về sự bất an của mình khi nhìn thấy phụ nữ và xin ông lời khuyên. Trong số những người khác tìm đến ông với các câu hỏi về các vấn đề giáo lý khác nhau có Kāmabhū (SN.iv.165-6), Udāyī (SN.v.166-8; AN.iv.449), Channa (SN.iii.133-4), và Bhadda (SN.v.171-3; Thag­a.i.474); tuy nhiên, ông đã không giúp ích gì được cho người bạn đồng tu phạm hạnh là Bhaṇḍu. Các cuộc tham vấn này cũng không chỉ giới hạn ở các vị đồng môn, vì chúng ta thấy các Bà-la-môn Ghosita (SN.iv.113) và Uṇṇābha (SN.v.272), những người tộc Licchavīs là Abhaya và Paṇḍitakumāraka (AN.i.220), các du sĩ ngoại đạo (paribbājaka) là Channa (AN.i.215) và Kokanuda (AN.v.196), nữ cư sĩ (upāsikā) Migasālā (AN.iii.347, và một lần nữa trong AN.v.137), một gia chủ ở Kosambī (AN.i.217) và vua Pasenadi Kosala (MN.ii.112), tất cả họ đều tìm đến ông để mong được khai sáng và hướng dẫn. Chính trong dịp này, vua Pasenadi đã tặng Ānanda một tấm vải ngoại nhập quý giá do vua Ajātasattu gửi tặng.

Đôi khi các tỳ-kheo sau khi nghe một bài giảng ngắn từ Đức Phật sẽ tìm gặp Ānanda để có được lời giải thích chi tiết hơn từ ông, bởi vì ông nổi tiếng là người có khả năng diễn giải giáo pháp (Dhamma) (AN.v.225; SN.iv.93).

Người ta nói rằng Đức Phật thường cố ý rút ngắn bài thuyết giảng của Ngài cho các vị tỳ-kheo để họ có động lực tìm gặp Ānanda nhờ giải thích sâu thêm. Sau đó, họ sẽ quay lại bạch Đức Phật và báo cáo cho Ngài nghe về phần diễn giải của Ānanda, điều này tạo cơ hội cho Ngài ca ngợi sự thông tuệ của Ānanda. MN­a.i.81; về sự ca ngợi như vậy, xem ví dụ, AN.v.229. Người ta kể rằng có lần khi một địa chủ hỏi Đức Phật làm thế nào để thể hiện lòng tôn kính đối với giáo pháp (Dhamma), Đức Phật đã bảo ông ta hãy thể hiện lòng tôn kính đối với Ānanda nếu muốn tôn kính giáo pháp (Ja.iv.369).

Trong kinh Sekhasutta (MN.i.353ff), chúng ta được kể rằng sau khi Đức Phật thuyết pháp cho người tộc Sākiyans ở Kapilavatthu cho đến đêm muộn, Ngài đã bảo Ānanda tiếp tục thuyết giảng trong khi Ngài nghỉ ngơi. Ānanda đã làm như vậy, và khi Đức Phật thức dậy sau giấc ngủ, Ngài đã khen ngợi năng lực của Ānanda. Trong một dịp khác, Đức Phật bảo Ānanda giảng giải cho các vị tỳ-kheo về những điều vi diệu hy hữu đi kèm với sự đản sinh của một Đức Phật, và kinh Acchariyabbhutadhammasutta là kết quả của việc đó. Đức Phật được chép là đã lắng nghe với sự đồng thuận (MN.iii.119ff).

Có vài lần Ānanda gợi ý cho Đức Phật một ẩn dụ để sử dụng trong bài giảng của Ngài, ví dụ như ẩn dụ cỗ xe pháp (Dhammayāna) (SN.v.5); hoặc thông qua một ẩn dụ để gợi ý tên gọi cho một bài giảng, ví dụ như kinh Madhupiṇḍikasutta (MN.i.114; so sánh với việc Upavāṇa gợi ý tên cho kinh Pāsādikasutta DN.iii.141); hoặc ngược lại, do đặc biệt muốn ghi nhớ một kinh (Sutta) nào đó, ông sẽ cầu xin Đức Phật đặt tên cho kinh đó, ví dụ như kinh Bahudhātukasutta (MN.iii.67).

Cũng có nhiều trường hợp Ānanda tự mình thuyết pháp cho các tỳ-kheo (ví dụ, AN.ii.156f.; v.6) và cho cả hàng cư sĩ (ví dụ, AN.ii.194). Kinh Sandakasutta ghi lại chuyến viếng thăm của Ānanda cùng các đồ chúng của mình đến gặp du sĩ ngoại đạo (paribbājaka) Sandaka, và mô tả cách ông đã thuyết phục được Sandaka quy phục bằng một bài giảng. Đôi khi, như trong trường hợp kinh Bhaddekarattasutta (MN.iii.189f), Ānanda sẽ thuyết lại cho chúng tỳ-kheo một bài pháp mà trước đó ông đã được nghe Đức Phật giảng. Ānanda đã tận dụng tối đa sự cho phép của Đức Phật để hỏi Ngài bất kỳ câu hỏi nào ông muốn. Ông là người có tinh thần hiếu học hỏi; nếu Đức Phật mỉm cười, ông sẽ hỏi lý do (MN.ii.45, 50, 74; AN.iii.214f.; Ja.iii.405; iv.7).

Hoặc nếu Đức Phật giữ im lặng, Ānanda cũng muốn biết rõ lý do (SN.iv.400). Ông biết rằng Đức Phật không bao giờ làm điều gì mà không có nguyên nhân rõ ràng; khi Upavāṇa, người đang đứng quạt cho Đức Phật, được yêu cầu bước ra chỗ khác, Ānanda đã muốn biết lý do và được bảo rằng Upavāṇa đứng đó đã che khuất tầm nhìn của nhiều chư thiên đang muốn chiêm bái Đức Phật (DN.ii.139). Đức Phật luôn sẵn lòng trả lời các câu hỏi của Ānanda để ông được thỏa mãn. Đôi khi, như trong trường hợp câu hỏi của ông liên quan đến những người dân đã qua đời ở Ñātikā (DN.ii.91ff.), kết quả là một thời pháp thoại dài đã được thuyết. Trong trường hợp này, bài giảng kết thúc bằng việc mô tả pháp môn Tấm Gương Chánh Pháp (Dhammādāsa) để người đời sử dụng cho mọi thời kỳ; xem thêm SN.v.356-60.

Kinh Pabbajjāsutta (Sn.72ff.) đã được thuyết giảng là vì lời thỉnh cầu của Ānanda xin Đức Phật kể lại sự xuất gia của Ngài (Snp-a.ii.381); xem thêm kinh Pubbayogāvacarasutta (Snp-a.i.47).

Hầu hết các cuộc tham vấn của ông với Đức Phật là về các vấn đề giáo lý hoặc có liên quan đến giáo lý – ví dụ như về diệt (nirodha) (SN.iii.24); thế gian (loka) (SN.iv.53); tính không (suñña) (SN.iv.54; MN.iii.104-24); cảm thọ (vedanā) (SN.iv.219-21); thần thông (iddhi) (SN.v.282-4; 286); niệm hơi thở ra hơi thở vào (ānāpānasati) (SN.v.328-34); hữu (bhava), v.v. (AN.i.223f.); về sáu hạng người (chaḷabhijāti) của Pūraṇa Kassapa (xem mục này); mục tiêu và mục đích của giới (sīla) (AN.v.1f., lặp lại ở v.311f.); các khả năng của định (samādhi) (AN.v.7f., lặp lại ở v.318 và ở AN.i.132f.); về sự chia rẽ tăng đoàn (saṅghabheda) (AN.v.75ff.); những phẩm chất cần thiết của một vị cố vấn cho các tỳ-kheo (AN.iv.279ff.); khoảng cách mà giọng nói của một Đức Phật có thể vang xa (AN.i.226f.); những điều kiện cần thiết cho hạnh phúc của một vị tỳ-kheo (AN.iii.132f.); những cách thức khác nhau để thấu đạt các giới (MN.iii.62f.); nơi sinh của “các bậc hiền nhân” (Dhp­a.iii.248); và cách thức các vị Cổ Phật giữ ngày trai giới (Dhp­a.iii.246). Cùng với những vấn đề này là các cuộc đối thoại về nhiều chủ đề được ghi lại trong kinh Mahā Parinibbānasutta. Một số câu hỏi này – ví dụ như về các trận động đất (DN.ii.107ff.; AN.iv.312ff.) và các loài chúng sinh khác nhau có mặt lúc Đức Phật nhập diệt (DN.ii.139f.) – dường như đã được đặt vào miệng của Ānanda để làm điểm tựa nhằm lồng ghép các niềm tin liên quan đến chúng vốn phổ biến trong giới Phật tử thời kỳ sau.

Tuy nhiên, không phải tất cả các kinh (Suttas) thuyết giảng cho Ānanda đều là kết quả từ các câu hỏi của ông. Đôi khi ông sẽ kể lại với Đức Phật những cuộc trò chuyện mà ông đã có với người khác hoặc các cuộc đối thoại mà ông tình cờ nghe được, và Đức Phật sẽ giảng giải chi tiết về các chủ đề xuất hiện trong đó.

Chẳng hạn như cuộc trò chuyện với vua Pasenadi Kosala về người bạn lành (Kalyāṇamittatā) được thuật lại và Đức Phật đã giải thích tầm quan trọng của điều này (SN.i.87-9; v.2-3); Ānanda kể cho Đức Phật nghe về chuyến viếng thăm của ông đến tu viện của các du sĩ ngoại đạo (Paribbājakārāma) ở Kosambi và những gì ông nghe được ở đó về việc một vị tỳ-kheo được gọi là niddasa sau mười hai năm sống phạm hạnh. Đức Phật sau đó đã thuyết giảng về bảy pháp của bậc hoàn thành việc học (niddasavatthu) (AN.iv.37ff.); lời thuật lại của Ānanda về việc Trưởng lão Udāyī thuyết giảng cho một đám đông lớn đã dẫn đến việc Đức Phật giải thích về những khó khăn khi nói chuyện trước đại chúng lớn và những phẩm chất cần thiết để làm hài lòng họ (AN.iii.184). Cuộc trò chuyện giữa Udāyī và người thợ mộc Pañcakaṅga về các cảm thọ đã được Ānanda tình cờ nghe thấy và trình lên Đức Phật, Ngài sau đó đưa ra lời giải thích chi tiết về quan điểm của mình đối với chủ đề này (SN.iv.222f.; MN.i.397f.). Điều tương tự xảy ra khi Ānanda thưa với Đức Phật về các cuộc nói chuyện mà ông đã nghe được giữa Trưởng lão Sāriputta và các du sĩ ngoại đạo (Pāribbājakas) (SN.ii.35-7) cũng như giữa chính vị Trưởng lão này với tỳ-kheo Bhūmiya (SN.ii.39-41). Đôi khi – như trong trường hợp của nữ cư sĩ (upāsikā) Migasālā (AN.iii.347; v.137) – Ānanda sẽ trả lời các câu hỏi đặt ra cho ông tốt nhất có thể, rồi sau đó tìm kiếm lời khuyên và sự chỉnh sửa của Đức Phật về cách diễn giải Dhamma của mình.

Khi các vị tỳ-kheo hỏi Ānanda liệu những lời tiên tri của Đức Phật liên quan đến hậu quả từ các tội ác của Devadatta có dựa trên tri kiến thực tế hay không, ông không đưa ra câu trả lời nào cho họ cho đến khi ông đã tham vấn ý kiến Đức Phật (AN.iii.402). Tương tự, khi Tapussa hỏi ông vì sao đời sống xuất gia không hấp dẫn đối với người tại gia, Ānanda đã đưa ông ta đến gặp ngay Đức Phật, lúc bấy giờ đang nghỉ trưa tại khu rừng đại ngàn Mahā Vana ở Uruvelakappa (AN.iv.438f.). Có lần Ānanda tưởng rằng mình đã biết tất cả về lý nhân duyên, và thưa với Đức Phật rằng ông rất vui mừng khi hiểu được chủ đề khó khăn này. Đức Phật chỉ ra cho ông thấy rằng ông thực chất biết rất ít về nó và đã thuyết giảng cho ông nghe kinh Mahā Nidānasutta (DN.ii.55ff.; SN.ii.92-3).

Khi Ānanda nhận ra rằng Đức Phật sẽ sớm nhập diệt trong một thời gian ngắn nữa, với sự ngây thơ đơn sơ, ông đã cầu xin Đức Phật đưa ra lời di giáo cuối cùng liên quan đến Tăng đoàn (Saṅgha) (DN.ii.98 ff.; SN.v.152-4).

Trong nhiều trường hợp, chính những tin tức mà Ānanda mang đến cho Đức Phật – ví dụ như về cái chết của Nigaṇṭha Nātaputta, và về các âm mưu của Devadatta đã được đề cập ở trên – đã thúc đẩy Đức Phật thuyết pháp cho ông: như tin Phagguna đã qua đời, và lúc lâm chung các căn của vị ấy có vẻ rất trong sáng; Đức Phật dạy rằng quả đúng như vậy, và Ngài tiếp tục nói về những lợi ích của việc nghe Pháp (Dhamma) đúng thời (AN.iii.381f.). Hoặc như lần khác, Girimānanda bị bệnh nặng và thỉnh Đức Phật đến thăm vị ấy, Đức Phật đã gợi ý rằng Ānanda hãy đi thuyết cho Girimānanda nghe về mười loại tưởng (saññā, như vô thường tưởng aniccasaññā, v.v.), và người bệnh sau đó sẽ bình phục (AN.v.108f.). Khi Ānanda mong muốn rút vào nơi tĩnh mịch để phát triển sự nhiệt tâm và tinh tấn; ông xin Đức Phật chỉ dạy cho mình đề mục thiền quán nào, và Đức Phật đã thuyết giảng cho ông giáo lý về vô thường (SN.iii.187; iv.54-5).

Tuy nhiên, Đức Phật cũng thường thuyết giảng cho Ānanda về các chủ đề khác nhau mà không cần bất kỳ sự kích hoạt nào như vậy – ví dụ như về bản chất của hành (saṅkhārā) (SN.iii.3740); về việc một vị tỳ-kheo không có lòng tin thì không thể đạt được sự ưu tú trong Giáo pháp (Sāsana) (AN.v.152ff.); về năng lực của Đức Phật trong việc biết rõ giáo lý nào sẽ thu hút những người khác nhau và thuyết giảng phù hợp tương ứng (AN.v.36f.); về sự phi giới đức và hậu quả của nó (AN.i.50f.); về những lời khuyên răn nên dành cho những người mới gia nhập Tăng đoàn (Saṅgha) (AN.iii.138f.); và về những lời khuyên nên dành cho bạn bè bởi những người mong muốn điều tốt đẹp cho họ (AN.i.222).

Các chủ đề khác nhau mà Đức Phật đã thuyết cho Ānanda nghe như được ghi lại trong kinh Mahā Parinibbānasutta đều đã được đề cập đến. Một số trong đó – ví dụ như về tám chúng hội, tám thắng xứ, tám giải thoát xứ (DN.ii.112) – dường như là những phần bổ sung theo khuôn mẫu vào thời kỳ sau. Mặt khác, đối với những lời kể về các nghi thức tôn kính dành cho kim thân của một Đức Phật sau khi nhập diệt, các thánh tích hành hương cho những người sùng đạo, và nhiều chủ đề tương tự khác, rất khó để nói chúng có độ xác thực đến mức nào. Trong một vài trường hợp, các nhận xét hướng tới Ānanda dường như là nhằm hướng đến người khác, để họ nghe thấy hoặc để truyền đạt lại cho họ – ví dụ như trong cuộc tranh luận giữa Udāyī and Sāriputta, khi cả hai đều tìm đến Đức Phật để Ngài phân giải sự bất đồng ý kiến giữa họ (AN.iii.192ff.); hoặc, một lần nữa, khi một vị Udāyī ương ngạnh không trả lời được câu hỏi của Đức Phật về các tùy niệm xứ (anussatiṭṭhāna), và Ānanda đã đưa ra câu trả lời được Đức Phật tán thành (AN.iii.322ff.). Một câu hỏi của Ānanda về việc liệu có bất kỳ loại hương thơm nào bay ngược chiều gió hay không đã dẫn đến bài thuyết pháp nổi tiếng về hương thơm của người đức hạnh bay tỏa khắp muôn nơi (AN.i.222f.; Dhp­a.i.420ff.). Một hoặc hai lần Ānanda can thiệp vào cuộc thảo luận giữa Đức Phật và một người khác, hoặc để đặt câu hỏi hoặc để gợi ý một ẩn dụ mà ông cảm thấy có thể giúp Đức Phật làm sáng tỏ luận điểm của mình – ví dụ như trong các cuộc đối thoại với du sĩ ngoại đạo Uttiya (Paribbājaka) (AN.v.194), với Bà-la-môn Saṅgārava (AN.i.169), và một lần nữa với vương tử Viḍūḍabha, con trai của vua Pasenadi (MN.ii.130).

Trong kinh Mahā Māluṅkyāsutta (MN.i.433), chính sự can thiệp của Ānanda đã khơi gợi bài giảng về Năm Hạ Phần Kiết Sử. Tương tự, ông đã can thiệp vào cuộc thảo luận giữa Đức Phật và học trò của Pārāsariya là Uttara, và thuyết phục Đức Phật giảng kinh Indriyabhāvanāsutta về việc tu tập các căn (MN.iii.298ff.).

Buddhaghosa đưa ra danh sách các bài kinh làm nổi bật sự xuất chúng và tài năng của Ānanda; đó là các kinh Sekha, Bāhitiya, Ānañjasappāya, Gopaka Moggallāna, Bahudhātuka, Cūḷa Suññata, Mahā Suññata, Acchariyabbhuta, Bhaddekaratta, Mahā Nidāna, Mahā Parinibbāna, Subha và Cūḷanīyalokadhātu (để biết chi tiết về các kinh này, xem dưới các tên tương ứng). Các sách cũng ghi lại nhiều cuộc trò chuyện giữa Ānanda và các đồng tu lỗi lạc của ông, như Trưởng lão Sāriputta. Xem thêm cuộc hội thoại của ông với tỳ-kheo Musīla, tỳ-kheo Saviṭṭha và tỳ-kheo Nārada tại Kosambī ở tịnh xá Ghositārāma (SN.ii.113f.). Ông dường như cảm thấy hạnh phúc khi ở bên họ và không ngần ngại chia sẻ với họ những khó khăn của mình; do đó chúng ta thấy ông hỏi Trưởng lão Sāriputta tại sao chỉ có một số chúng sinh trên thế gian này đạt được Parinibbāna (AN.ii.167); ở một dịp khác, ông hỏi Trưởng lão Sāriputta về các khả năng của định (samādhi) (AN.v.8). Mặt khác, ít nhất hai lần (AN.iii.201f.; 361f.), khi Ānanda đặt câu hỏi cho Trưởng lão Sāriputta, vị này đã đề nghị rằng chính Ānanda nên tự tìm câu trả lời, và sau khi nghe câu trả lời đó, Trưởng lão Sāriputta đã hết lời khen ngợi ông và tán dương các năng lực của ông.

Các bạn thân thiết của Ānanda dường như là Sāriputta, Moggallāna, Mahā Kassapa, Anuruddha và Kaṅkhā Revata (ví dụ, MN.i.212f). Ông là người hạ lạp nhất (Saṅghanavaka) trong số họ, tuy nhiên họ vẫn kính trọng ông rất mực (MN­a.i.436). Ānanda và Sāriputta là những người bạn vô cùng đặc biệt. Người ta nói rằng Sāriputta quý mến Ānanda vì Ānanda đã làm cho Đức Phật những việc mà chính Sāriputta cũng ước ao tự mình thực hiện, còn Ānanda tôn kính Sāriputta vì vị này là thượng thủ đệ tử của Đức Phật. Những người trẻ tuổi được xuất gia bởi một trong hai vị sẽ được gửi sang vị kia để học tập. Họ chia sẻ với nhau bất kỳ món đồ tốt nào nhận được. Có lần Ānanda được một Bà-la-môn dâng cúng một tấm y đắt giá; lập tức ông muốn tặng nó cho Trưởng lão Sāriputta, nhưng vì vị Trưởng lão đang đi vắng vào thời điểm đó, nên ông đã xin phép Đức Phật để giữ tấm y lại cho vị ấy cho đến khi vị ấy trở về (Vin.i.289; Vin-a.iii.636-7; MN­a.i.436).

Kinh Saṁyuttanikāya (i.63-4) chứa đựng một lời tán thán Trưởng lão Sāriputta của Ānanda, trong đó vị sau nói về trí tuệ toàn diện và đa dạng, vui tươi và nhanh nhạy của vị trước, về nghị lực phi thường và tinh thần sẵn sàng tiếp thu lời khuyên của vị ấy. Khi nghe tin Trưởng lão Sāriputta viên tịch từ sa-di Cunda, ông đã cùng Cunda đến gặp Đức Phật (vì không muốn tự mình báo tin buồn) và họ mang theo bình bát cùng y thượng của Trưởng lão Sāriputta, còn sa-di Cunda thì mang tro cốt; tại đó, Ānanda thú nhận với Đức Phật rằng khi nghe tin này, ông cảm thấy như thể cơ thể mình bị tê liệt, các giác quan hỗn loạn và đầu óc hoàn toàn trống rỗng (SN.v.161; Thag.vers.1034-5). Bản Chú giải bổ sung thêm (SN­a.i.180) rằng Ānanda đã run rẩy “như một chú gà trống thoát khỏi miệng mèo.”

Việc Mahā Kassapa quý mến Ānanda có thể được ghi nhận qua việc chính vị này đã tìm cách để Ānanda được bầu vào Đại Kết Tập đầu tiên, và khi Mahā Kassapa nghe tin Ānanda đắc quả Arahant, chính vị ấy đã dẫn đầu tràng pháo tay chúc mừng (DN­a.i.11). Ānanda tôn kính vị này ở mức cao nhất, và có một lần ông đã từ chối tham gia vào một lễ truyền giới cụ túc (upasampadā) vì ông sẽ phải phát âm tên của Trưởng lão Kassapa và ông cho rằng điều này là không tôn kính đối với bậc Trưởng lão (Vin.i.92). Trong các cuộc trò chuyện của họ, Trưởng lão Kassapa gọi Ānanda as là “āvuso” (này hiền giả), còn Ānanda gọi Trưởng lão Kassapa là “bhante” (bạch Đại đức). Có một cuộc đối thoại được ghi lại giữa họ, trong đó Trưởng lão Kassapa đã mắng mỏ Ānanda một cách nặng nề, gọi ông là “kẻ giẫm nát lúa mì” và “kẻ làm hỏng các gia đình,” và vị ấy kết luận bằng câu: “cậu bé này không biết tự lượng sức mình.” Ānanda lúc bấy giờ đang đi du hóa vùng Dakkhiṇagiri cùng với một đoàn tỳ-kheo đông đảo, hầu hết là những người trẻ tuổi, và họ đã không mang lại nhiều tiếng tăm tốt đẹp cho bản thân. Khi Trưởng lão Kassapa gặp Ānanda khi ông trở về Rājagaha, vị ấy đã đổ toàn bộ trách nhiệm lên ông vì sự thiếu rèn luyện của những người trẻ tuổi này. Ānanda nhăn mặt khi bị gọi là “cậu bé”; “đầu con đã chớm sợi tóc bạc rồi, bạch Đại đức, vậy mà con vẫn không lấy làm phiền khi Đại đức gọi con là ‘cậu bé’ vào thời điểm này.” Tỳ-kheo-ni Thullanandā nghe được sự việc này và đã tỏ ra vô cùng tức giận. “Làm sao Trưởng lão Mahā Kassapa,” bà nói, “người từng là một đạo sư ngoại đạo, lại dám trách mắng hiền giả Ānanda và gọi ông là ‘cậu bé’?” Trưởng lão Mahā Kassapa đã phàn nàn với Ānanda về hành vi của tỳ-kheo-ni Thullanandā; và có lẽ, mặc dù chúng ta không được kể lại, Ānanda đã thay mặt bà xin lỗi vị Trưởng lão (SN.ii.217ff).

Trong một dịp khác, Ānanda, sau rất nhiều lời thuyết phục, đã đưa Trưởng lão Kassapa đến một trú xứ của các tỳ-kheo-ni. Tại đây Trưởng lão Kassapa đã thuyết pháp cho họ nghe, nhưng tỳ-kheo-ni Thullatissā không hài lòng và đã công khai tỏ thái độ không vui của mình. “Làm sao Trưởng lão Kassapa lại nghĩ là phù hợp để thuyết pháp trước sự hiện diện của bậc hiền giả uyên bác Ānanda? Điều này chẳng khác nào người bán kim lại nghĩ rằng mình có thể bán một cây kim cho người thợ làm kim.” Trưởng lão Kassapa đã tức giận trước những lời này, nhưng Ānanda đã xoa dịu vị ấy bằng cách thừa nhận rằng Trưởng lão Kassapa về mọi mặt đều vượt trội hơn mình và xin vị ấy tha lỗi cho bà Tissa. “Xin Đại đức hãy bao dung,” ông thưa, “phụ nữ thật là khờ dại.” SN.ii.215ff.; người Tây Tạng kể lại rằng khi Trưởng lão Kassapa viên tịch, vua Ajātasattu đã rất đau buồn vì không thể được chiêm bái di thể của vị tỳ-kheo này. Ānanda đã đưa nhà vua đến ngọn núi nơi chôn cất vị Trưởng lão và chỉ di thể cho vua xem (Rockhill, sđd., tr.162 và chú thích 2).

Trong đoạn văn này, Ānanda được gọi là Vedehamuni. Bản Chú giải (SN­a.ii.132) giải thích thuật ngữ này là paṇḍitamuni (bậc hiền triết tri thức), và nói thêm rằng: paṇḍito hi ñāṇasaṅkhātena vedena īhati sabbakiccāni karoti, tasmā vedeho ti vuccati; vedeho ca so muni cā ti vedehamuni (bởi vì bậc hiền triết bằng phương tiện tri thức gọi là veda mà nỗ lực thực hiện mọi bổn phận, nên vị ấy được gọi là vedeha; và vì vị ấy vừa là một vị vedeha vừa là một vị ẩn sĩ (muni), nên vị ấy được gọi là vedehamuni). Hãy so sánh điều này với nguồn gốc của thuật ngữ Vedehiputta liên quan đến vua Ajātasattu. Xem thêm Vedehikā. Sách Mahā Vastu (iii.176-7) chép rằng khi Đức Phật rời gia đình đi xuất gia, Ānanda cũng muốn xuất gia đi theo Ngài, nhưng mẹ của ông không đồng ý vì anh trai ông là Devadatta đã đi xuất gia rồi. Ānanda do đó đã đi đến quốc gia Videha và trở thành một vị ẩn sĩ tu hành (muni). Đây có phải là một cách giải thích khác cho thuật ngữ Vedehamuni hay không?

Có lẽ chính việc Ānanda ủng hộ đấu tranh cho quyền lợi của nữ giới đã giúp ông được các tỳ-kheo-ni yêu mến và có được danh tiếng cạnh tranh, như đã đề cập ở trên, thậm chí cả với Trưởng lão Mahā Kassapa. Khi bà Pajāpatī Gotamī cùng với một số lượng lớn phụ nữ tộc Sākyan khác, không nản lòng trước sự từ chối của Đức Phật đối với thỉnh cầu của họ tại Kapilavatthu, đã đi theo Ngài đến Vesālī và ở đó tiếp tục khẩn cầu Ngài cho phép phụ nữ được gia nhập Tăng đoàn, Đức Phật vẫn không thay đổi ý định.

Ānanda tìm thấy những người phụ nữ đang đau buồn và khóc lóc, với đôi bàn chân sưng vồng, đứng bên ngoài giảng đường trùng các Kūṭāgārasālā. Sau khi biết chuyện gì đã xảy ra, ông đã cầu xin Đức Phật chấp thuận thỉnh cầu của họ. Ba lần ông thỉnh cầu và ba lần Đức Phật từ chối. Sau đó, ông đã thay đổi chiến thuật. Ông hỏi Đức Phật liệu phụ nữ có khả năng chứng đắc các Đạo Quả hay không. Câu trả lời là có, và Ānanda đã tận dụng ngay lợi thế có được này. Cuối cùng, Đức Phật đã cho phép phụ nữ gia nhập Tăng đoàn với một số điều kiện nhất định. Họ đã bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với Ānanda (Vin.ii.253ff. Ānanda một lần nữa làm trung gian cho bà Pajāpatī Gotamī trong MN.iii.253f). Về sự kiện này, Đức Phật được chép là đã dạy (Vin.ii.256) rằng nếu Ānanda không thuyết phục Ngài đồng ý cho phép phụ nữ gia nhập Tăng đoàn thì Giáo pháp (Sāsana) đã có thể tồn tại được một ngàn năm, nhưng nay sẽ chỉ kéo dài năm trăm năm.

Việc đấu tranh cho quyền lợi phụ nữ này cũng là một trong những lời cáo buộc mà các đồng tu của Ānanda đưa ra chống lại ông vào cuối kỳ Đại Kết Tập thứ nhất (xem bên dưới).

Có lẽ chính sự lo lắng cho các quyền lợi của họ đã thúc giục ông hỏi Đức Phật một ngày nọ rằng tại sao phụ nữ không được ngồi trong các buổi hội họp công cộng (ví dụ như các tòa án công lý), hoặc tham gia vào việc kinh doanh, hoặc gặt hái đầy đủ quả báo từ các hành động của họ (AN.ii.82. Xem thêm GS.ii.92, n.2, về cách diễn giải từ cuối cùng).

Việc Ānanda có thói quen thường xuyên thuyết pháp cho các tỳ-kheo-ni được thể hiện rõ ràng qua các sự kiện được trích dẫn ở trên và cả trong các đoạn văn khác (ví dụ, SN.v.154ff.; Thag.v.1020; Thag­a.ii.129). Ông dường như cũng chịu trách nhiệm sắp xếp để cử các vị thuyết pháp đến giảng dạy thường kỳ cho các tỳ-kheo-ni. Một đoạn văn trong bản Saṁyutta Commentary (i.210) dường như chỉ ra rằng Ānanda cũng là một giảng sư rất được yêu mến đối với cả hàng cư sĩ nữ.

Họ sẽ đứng vây quanh ông khi ông thuyết pháp, quạt cho ông và đặt câu hỏi cho ông về giáo pháp (Dhamma). Khi ông đến Kosambī để ban hành hình phạt cấm chế cao hơn (brahmadaṇḍa) đối với tỳ-kheo Channa, những người phụ nữ trong hậu cung của vua Udena nghe tin ông có mặt ở ngự uyển đã đến gặp ông và lắng nghe ông thuyết pháp. Họ bị ấn tượng sâu sắc đến mức đã cúng dường cho ông năm trăm tấm y (Vin.ii.290). Chính trong dịp này, Ānanda đã thuyết phục vua Udena về tinh thần tận tâm mà các vị tăng thuộc dòng Sākyaputta sử dụng mọi thứ được cúng dường, không lãng phí bất kỳ thứ gì. Nhà vua, hài lòng với Ānanda, đã tặng ông thêm năm trăm tấm y nữa, tất cả số đó ông đều phân phát lại cho cộng đồng tăng chúng.

Ānanda từng làm thợ may trong một kiếp quá khứ và đã cúng dường một vị Phật Độc Giác (Pacceka Buddha) một mảnh vải có kích thước bằng bàn tay và một cây kim. Nhờ phước báu cúng dường cây kim nên ông có trí tuệ uyên bác, và nhờ cúng dường mảnh vải nên ông nhận được 500 tấm y (AN­a.i.239).

Một câu chuyện tương tự cũng được kể về những người phụ nữ trong cung điện của vua Pasenadi và việc họ cúng dường y phục cho Ānanda. Nhà vua lúc đầu tức giận, nhưng sau đó đã tặng cho Ānanda một ngàn tấm y (Ja.ii.24ff).

Bản Dhammapada Commentary (Dhp-a.i.382ff) chép rằng có lần vua Pasenadi đã thỉnh cầu Đức Phật thường xuyên đến cung điện cùng với năm trăm vị tăng để thuyết giảng Dhamma cho các vương hậu Mallikā và Vāsabhakhattiyā cùng những cung nữ khác. Khi Đức Phật bảo rằng Ngài không thể thường xuyên đến một địa điểm cố định, Ngài được thỉnh cầu cử một vị tăng đi thay, và nhiệm vụ đó đã được giao cho Ānanda. Do đó, ông đã đến cung điện vào những thời điểm quy định để hướng dẫn cho các vương hậu. Vương hậu Mallikā được ghi nhận là một học trò giỏi, nhưng vương hậu Vāsabhakhattiyā thì không được như vậy.

Bản Jātaka Commentary (i.382) chép rằng những người phụ nữ trong cung điện đã tự mình được hỏi xem họ muốn vị nào trong số ở tám mươi đại đệ tử làm giảng sư thuyết pháp cho họ và họ đã nhất trí chọn Ānanda. Về một sự kiện liên quan đến các chuyến viếng thăm cung điện của Ānanda, xem chuyện Mahā Sārajātaka và cũng xem mục về vua Pasenadi.

Theo bản Aṅguttara Commentary (ii.533), Ānanda là người có ngoại hình rất đẹp đẽ.

Sự phục vụ của Ānanda dường như cũng thường xuyên được tìm kiếm để an ủi những người đau ốm. Do đó, chúng ta thấy trưởng giả Anāthapiṇḍika đã cho người đi mời ông đến khi ông lay bệnh nặng (MN.iii.258), và cả cư sĩ Sirivaḍḍha (SN.v.176f) cùng cư sĩ Mānadinna (SN.v.177f). Ông cũng được đề cập ở nơi khác là đã giúp đỡ Đức Phật chăm sóc một vị tỳ-kheo bị bệnh (Vin.i.302). Chúng ta được kể lại rằng khi Đức Phật nghỉ trưa, Ānanda thường dành thời gian của mình để chăm sóc và trò chuyện với những người bệnh (Vin-a.iii.651). Ānanda không bao giờ quá bận rộn để bày tỏ lòng biết ơn đối với bạn bè của mình. Khi gia đình của một người nuôi quạ nọ, những người từng có ân nghĩa đặc biệt với ông, bị tiêu vong do một bệnh dịch và chỉ còn lại hai cậu bé rất nhỏ tuổi, ông đã xin Đức Phật cho phép đặc biệt để truyền giới xuất gia cho họ và chăm sóc họ, mặc dù họ chưa đạt đến độ tuổi quy định (Vin.i.79; đối với một vị tăng trẻ tuổi thường xuyên chăm sóc và làm nhiều dịch vụ cho ông, Ānanda đã tặng năm trăm tấm y do vua Pasenadi tặng cho ông; vị tăng trẻ sau đó đã phân phát chúng lại cho các đồng tu của mình).

Khi Ānanda phát hiện ra rằng người bạn của mình là Roja, người tộc Mallian, không có lòng tin thực sự đối với Đức Phật, ông đã rất đau buồn và cầu xin Đức Phật ban đặc ân giúp cho Roja trở thành một tín đồ. Sau đó, ông đã xin phép Đức Phật để cho Roja được dâng cúng một bữa ăn gồm các loại rau thảo dược (Vin.i.247-9). Ở một nơi khác, chúng ta thấy Roja tặng cho Ānanda một tấm vải lanh (Vin.i.296). Theo bản Jātaka Commentary (ii.231), Roja có lần đã cố gắng thuyết phục Ānanda trở lại đời sống tại gia.

Lòng trắc ẩn của ông cũng được thể hiện qua câu chuyện về người phụ nữ xin được dự phần vào tịnh xá (Vihāra) do bà Visākhā xây cất. Bà mang đến một tấm thảm trải đắt giá, nhưng không tìm được chỗ nào để trải nó; nó trông thật nghèo nàn so với những đồ trang trí khác. Ānanda đã giúp đỡ bà trong nỗi thất vọng đó (Dhp­a.i.415f).

Có một lần tại tu viện Jetavana, trước thính chúng tỳ-kheo, Đức Phật đã tán thán Ānanda và xếp ông làm vị tỳ-kheo đệ nhất về năm phương diện: đa văn, hành nghi tốt (gatimantānam, hay năng lực đi bộ, theo giải thích của Trưởng lão Dhammapāla), trí nhớ bền vững, sự kiên định và sự tận tụy hầu cận thị giả (AN.i.24f). Một lần nữa, không lâu trước khi Đức Phật nhập diệt, Ngài đã nói những lời đầy tình cảm dành cho Ānanda (DN.ii.144-5; AN.ii.132; AN.v.229; SN­a.ii.94f); Ānanda biết chọn thời điểm thích hợp để đưa khách đến gặp Đức Như Lai (Tathāgata); ông có bốn phẩm chất đặc biệt, đó là bất kỳ ai đến gặp ông, dù là tỳ-kheo hay tỳ-kheo-ni, cư sĩ nam hay cư sĩ nữ, tất cả họ đều tràn ngập niềm vui khi nhìn thấy ông; khi ông thuyết pháp cho họ nghe, họ đều lắng nghe với sự hoan hỷ và thích thú khôn nguôi. Ông được đặt tên là Ānanda bởi vì ông mang lại niềm hân hoan cho thân quyến của mình (Thag­a.ii.123).

Nhưng hãy xem câu chuyện về cư sĩ Atula (Dhp­a.iii.327), người đã không hài lòng với bài thuyết pháp của Ānanda.

Một bằng chứng khác về sự kính trọng của Đức Phật dành cho Ānanda là sự kiện Ngài đã yêu cầu Ānanda thiết kế một kiểu y phục cho Tăng đoàn dựa trên cấu trúc các ô ruộng của xứ Magadha (Vin.i.287).

Bất chấp việc Ānanda là người bạn đồng hành thường trực của Đức Phật – và có lẽ chính vì sự cận kề thường xuyên đó – ông chỉ đạt được quả vị Arahant sau khi Đức Phật nhập diệt. Mặc dù ông đã nỗ lực nhiều lần để đắc quả vị cao hơn, nhưng Đức Phật đã khuyên ông không nên phấn đấu quá sức; ông đã tích lũy đủ thiện nghiệp phước đức và sự giải thoát sẽ đến với ông nếu ông kiên trì (DN.ii.144; Thag.vers.1040-3). Ông được Buddhaghosa (DA.i.9) xếp vào nhóm bốn người đắc quả vị nhờ sự động viên kịp thời của người khác. Khi hội chúng chuẩn bị cho cuộc kết tập đầu tiên, Trưởng lão Mahā Kassapa và các vị khác đã chỉ ra rằng sẽ không phù hợp nếu một người chưa đắc quả Arahant như Ānanda lại tham dự vào một buổi hội tụ của các bậc Thánh. Ānanda cảm thấy vô cùng hổ thẹn; ông đã trải qua cả đêm để tu tập thiền quán về thân (kāyagatāsati). Ông đã đi du hóa suốt một phần lớn thời gian trước đó ở vùng Kosala và được một người bạn cũ là tỳ-kheo Vajjiputta Thera nhắc nhở rằng ông nên tinh tấn hướng tới mục tiêu tối hậu (SN.i.199-200; Thag.v.119).

Người ta kể rằng ông đã chứng đắc lục thông (abhiññā) khi chuẩn bị nằm xuống ngủ, đầu của ông hầu như chưa chạm vào gối và chân của ông đã nhấc lên khỏi mặt đất. Vào sáng hôm sau, ông đã đến tham dự Đại Kết Tập, đi bằng thần thông xuyên qua không trung hoặc chui từ dưới lòng đất lên để đến chỗ ngồi dành cho mình. Trưởng lão Mahā Kassapa đã đón chào ông bằng những tràng pháo tay nồng nhiệt (DA.i.10-11). Các vị thuộc trường phái Trung Bộ Kinh (Majjhimabhāṇakā) chép rằng Ānanda đã đắc quả Arahant trong tư thế nằm, một sự kiện rất độc đáo. Xem thêm Buddhaghosa (sđd., 10), nơi người ta kể rằng chư thiên thuộc cõi tịnh cư thiên Suddhāvāsa đã reo hò vui mừng khi thấy ông đắc quả.

Trong buổi hội họp pháp, Ānanda được chỉ định để trả lời các câu hỏi của Trưởng lão Mahā Kassapa liên quan đến giáo pháp (Dhamma), tương tự như việc Trưởng lão Upāli được chỉ định để trả lời về luật tạng (Vinaya).

Ānanda sau đó được biết đến với danh hiệu Thủ Kho Pháp (Dhammabhaṇḍāgārika).

Trong bốn bộ Nikāyas đầu tiên của kinh tạng Suttapiṭaka, người ta tin rằng không có bài kinh nào mà không được truyền thừa thông qua Ānanda.

Chúng ta được nghe kể rằng Ānanda đã học được tám mươi hai ngàn đề tài giáo pháp (Dhamma) từ chính Đức Phật và thêm hai ngàn chủ đề khác từ các vị đồng tu của ông (Thag.v.1024).

Ānanda thọ mệnh rất dài (một trăm hai mươi tuổi, theo Dhp­a.ii.99; ông được xếp cùng nhóm với Trưởng lão Bakkula và một số vị khác về tuổi thọ). Tập kinh Theragāthā chứa một số bài kệ của ông được ngâm nga tại các thời điểm khác nhau; chúng phản ánh nỗi buồn sâu sắc của ông khi Đức Phật nhập diệt và sự cô đơn của ông sau khi hầu hết các vị đại đệ tử khác đã qua đời. Nhiều bài kệ được đọc trong buổi pháp hội khi ông bị khiển trách vì những lỗi lầm nhỏ nhặt (Thag.vers.1018-50). Ông được ghi nhận là đã qua đời tại một địa điểm nằm giữa Rājagaha and Vesālī. Có một truyền thuyết kể rằng khi ông đi du hóa, ma vương Māra đã cố gắng dụ dỗ ông rời bỏ Giáo pháp (Dhamma) bằng cách hiện ra dưới hình dáng của Đức Phật. Tuy nhiên, Ānanda đã nhận ra ma vương và xua đuổi hắn (Rockhill, sđd., 157).

Khi ngày lâm chung cận kề, Đức Phật nhận thấy Ānanda không ở bên cạnh Ngài; khi dò hỏi, Ngài biết được rằng Ānanda đang đứng khóc một mình, tựa lưng vào khung cửa. Đức Phật đã cho gọi ông đến và an ủi ông, nhắc nhở ông rằng mọi vật hữu vi đều vô thường, và khuyên ông hãy tinh tấn tự độ mình. Đức Phật cũng khen ngợi sự phục vụ trung thành và chu đáo của ông suốt bao năm qua (DN.ii.143-4). Chính sự kiện này là bối cảnh thuyết giảng kinh Palāsajātaka.

Trước đó có một lần, khi tỳ-kheo Udāyī tỏ ý xem thường Ānanda vì cho rằng ông chỉ đạt được quả vị nhỏ bé dù phục vụ Đức Phật lâu năm, Đức Phật đã bênh vực Ānanda và tuyên bố trước đại chúng rằng, ngay cả nếu Ānanda có qua đời mà chưa chứng đắc quả vị tối hậu, ông vẫn sẽ tái sinh làm thiên vương cai trị các cõi trời nhờ phước đức của mình. Đức Phật bảo Udāyī hãy im lặng và đừng có thái độ coi thường như vậy. Các vị chư thiên (Devas) cõi trời cũng như loài người ở cõi Diêm-phù-đề (Jambudīpa) đều yêu mến Ānanda (AN.i.228).

Ānanda đã cố gắng hết sức để thuyết phục Đức Phật nhập diệt ở một trong những thành phố lớn, chẳng hạn như Rājagaha, Sāvatthī, v.v., thay vì ở một thị trấn nhỏ như Kusinārā. Tuy nhiên, Đức Phật chỉ ra cho ông thấy rằng Kusināra trong quá khứ từng là một thành phố lớn tên là Kusāvatī, kinh đô của vua Mahā Sammata (hoặc đúng hơn là vua Mahā Sudassana) (xem mục này), và đã thuyết giảng cho ông nghe kinh Mahā Sudassanasutta (DN.ii.146-7).

Ngay trước khi Đức Phật nhập diệt, Ānanda được ủy thác đi thông báo cho những người tộc Mallas biết rằng sự kiện sắp xảy ra (DN.ii.147). Khi Đức Phật nhập diệt, Trưởng lão Anuruddha đã cùng Ānanda dành cả đêm để đàm luận về Giáo pháp. Sáng hôm sau, Ānanda đi thông báo cho những người tộc Mallas ở Kusināra biết và hỗ trợ họ chuẩn bị các nghi thức trà tỳ cho kim thân Đức Thế Tôn (Tathāgata) (DN.ii.157ff.).

Vào lúc kết thúc Đại Kết Tập thứ nhất, nhiệm vụ lưu truyền không để mai một bộ Trường Bộ Kinh (Dīghanikāya) đã được giao phó cho Ānanda và các học trò đệ tử của ông (DA.i.15). Tiếp đó, ông đi đến để ban hành hình phạt cấm chế cao hơn (brahmadaṇḍa) đối với tỳ-kheo Channa, người trước đây là người đánh xe của vương tử Siddhāttha và là người rất tự phụ. Khi nghe tin Ānanda đến cùng chúng tăng để ban hành hình phạt, tỳ-kheo Channa đã vô cùng ăn năn hối lỗi. Sự ăn năn này sâu sắc đến mức vị ấy đã tinh tấn tu tập và không lâu sau đó đắc quả Arahant, nhờ vậy hình phạt cấm chế đối với Channa tự động được dỡ bỏ (Vin.ii.290-2). Trong chuyến viếng thăm này, Ānanda đã nhận năm trăm tấm y từ các phi tần của vua Udena như đã đề cập ở trên. Về mặt tông lâm truyền thừa (ācariyaparamparā), Ānanda là đệ tử của các Trưởng lão Sāriputta và Moggallāna, nhưng về sau ông chủ yếu hoạt động dưới sự hướng dẫn của Trưởng lão Mahā Kassapa.

Tuy nhiên, sự yêu mến kính trọng rộng rãi dành cho Ānanda đã không giúp ông tránh khỏi những lời cáo buộc của các đồng tu vì một số hành động của ông. Năm lỗi lầm đã được quy cho ông: (1) ông không hỏi Đức Phật những giới luật nhỏ nhặt nào có thể được bãi bỏ; (2) ông đã vô tình đạp lên y của Đức Phật khi đang khâu vá; (3) ông đã cho phép phụ nữ đảnh lễ kim thân Đức Phật trước tiên, và nước mắt của họ đã làm hoen ố thân thể Ngài; (4) ông đã không cầu xin Đức Phật tiếp tục duy trì thọ mạng thêm một kiếp trái đất (kappa) khi Đức Phật đưa ra những gợi ý rõ ràng cho ông; (5) ông đã nhiệt thành thuyết phục Đức Phật cho phép phụ nữ xuất gia gia nhập Tăng đoàn (Vin.ii.288f.).

Câu trả lời của Ānanda là ông tự thân không nhìn thấy bất kỳ lỗi lầm nào trong các hành động đó, nhưng ông vẫn xin sám hối trước hội chúng tỳ-kheo vì lòng tôn trọng dành cho ý kiến của chư tăng (Vin.ii.289).

Trong một dịp khác, ông bị khiển trách (1) vì đã đi vào làng khất thực mà mặc y lót thiếu trang nghiêm; (2) vì đã đi khất thực cùng với một tỳ-kheo khác ăn mặc không chỉnh tề; (3) vì đã dâng cúng y cũ cho các tỳ-kheo khác thay vì giữ lại (Vin.i.298ff).

Những năm cuối đời, Ānanda dường như dành phần lớn thời gian để dạy dỗ, thuyết pháp và động viên chư tăng trẻ tuổi. Kinh Dasama ở thành Aṭṭhakanagara (MN.i.349ff.) ghi lại một thời pháp của ông thuyết giảng cho một cư sĩ nam; kinh Gopaka Moggallāna (MN.iii.7ff.) ghi lại câu trả lời của ông đối với vị đại thần chánh án của thành Rājagaha liên quan đến việc duy trì Giáo pháp sau khi Đức Phật nhập diệt; kinh Subha Todeyyaputta (DN.i.204ff.) ghi lại bài giảng của ông dành cho thanh niên Subha, con trai của Todeyya.

Kinh điển Pāli không đề cập đến cái chết của Ānanda. Pháp Hiển (Giles dịch, tr.44; câu chuyện này cũng xuất hiện trong bản dịch của Hsiang-tsang; xem Beal: Buddhist Records, ii.75-6) chép rằng khi Ānanda thọ một trăm hai mươi tuổi và nhận thấy cái chết sắp đến, ông đã đi từ nước Magadha hướng về thành Vesālī. Vua Ajātasattu nghe tin liền dẫn quân lính đuổi theo để giữ ông lại; những người dân thành Vesālī cũng kéo ra bờ sông để đón ông. Để tránh việc tranh giành tro cốt giữa hai nước có thể dẫn đến chiến tranh, Ānanda đã dùng thần thông đi lên không trung giữa dòng sông Rohiṇī (hoặc có lẽ là sông Hằng) và nhập định trà tỳ tự thiêu thân mình, chia tro cốt làm hai phần bằng nhau tự động rơi xuống hai bên bờ sông. Vua Ajātasattu và người dân thành Vesālī đều nhận được phần của mình và xây tháp thờ cúng.

Vào thời Đức Phật Padumuttara Buddha, Ānanda từng là con trai của vua Ānanda xứ Haṁsavatī, và do đó là anh em cùng cha khác mẹ của Đức Phật Padumuttara. Tên của ông là Sumana. Vua Ānanda không cho phép ai ngoài bản thân mình được hầu cận Đức Phật. Vương tử Sumana sau khi dẹp yên cuộc nổi loạn ở các vùng biên cương, nhà vua đã ban cho ông một ân huệ làm phần thưởng, và ông đã xin được phép cúng dường Đức Phật và Tăng chúng trong ba tháng. Với sự miễn cưỡng lớn, nhà vua đã đồng ý với điều kiện phải được sự đồng thuận của Đức Phật. Khi Sumana đến tịnh xá (vihāra) để xin sự đồng thuận này, ông đã vô cùng ấn tượng trước lòng trung thành và sự tận tụy của vị thị giả hầu cận Đức Phật, vị tỳ-kheo Sumana, cũng như thần thông (iddhi) của vị ấy. Sau khi biết được từ Đức Phật rằng những điều này là kết quả của các thiện nghiệp phước đức, bản thân ông đã quyết định hướng tới một đời sống đạo đức thiện lành. Để làm nơi ngụ cho Đức Phật, vương tử Sumana đã mua một ngự uyển tên là Sobhana từ một gia chủ có cùng tên đó và xây dựng trong đó một ngôi tự viện trị giá một trăm ngàn. Trên đường đi từ kinh đô đến công viên Sobhana, ông đã xây dựng các tịnh xá (vihāras) cách nhau một do-tuần. Khi mọi sự chuẩn bị hoàn tất, Đức Phật cùng một trăm ngàn vị tăng đã đi đến tịnh xá Sobhana, dừng chân tại mỗi tịnh xá dọc đường. Tại lễ khánh thành tịnh xá Sobhana Vihāra, Sumana đã phát nguyện trở thành thị giả hầu cận của một Đức Phật trong tương lai, giống như vị tỳ-kheo Sumana hầu cận Đức Phật Padumuttara. Để đạt mục tiêu này, ông đã làm nhiều thiện nghiệp phước đức. Vào thời Đức Phật Kassapa Buddha, ông đã dâng cúng y thượng của mình cho một vị tỳ-kheo để vị ấy dùng bọc bình bát đi khất thực. Về sau ông tái sinh lên cõi trời và tiếp đó làm vua nước Benares. Ông đã xây dựng cho tám vị Phật Độc Giác (Pacceka Buddhas) tám ngôi tự viện trong ngự uyển của hoàng gia (Thag­a.ii.121ff) và cúng dường hộ độ cho các Ngài suốt mười ngàn năm. Tập kinh Apadāna chép (i.52f) rằng ông từng làm thiên vương cai trị cõi trời ba mươi bốn lần và làm vua của loài người năm mươi tám lần.

Tên của Ānanda xuất hiện trong vô số câu chuyện tiền thân (Jātakas); ông được nhận diện với:

  • Suriyakumāra trong chuyện tiền thân Devadhammajātaka (i.133),
  • Cūḷa Lohita trong chuyện tiền thân Muṇika (i.198),
  • Pajjuna trong chuyện tiền thân Maccha (i.332),
  • Kāḷakaṇṇi trong chuyện tiền thân Kāḷakaṇṇi (i.365),
  • Rādha trong chuyện tiền thân Rādha (i.496),
  • Poṭṭhapāda trong chuyện tiền thân Rādha II (ii.134),
  • Cūḷa Nandiya trong chuyện tiền thân Cūḷa Nandiya (i.202),
  • Gāmaṇicanda trong chuyện tiền thân Gāmaṇicanda (ii.310),
  • Cūḷa Lohita trong chuyện tiền thân Sālūka (ii.420),
  • Dabbasena trong chuyện tiền thân Ekarāja (iii.15),
  • Poṭṭhapāda trong chuyện tiền thân Kalābu (iii.100),
  • Bārānasīseṭṭhi trong chuyện tiền thân Pīṭha (iii.121),
  • Vedehatāpasa trong chuyện tiền thân Gandhāra (iii.369),
  • Sumaṅgala trong chuyện tiền thân Sumaṅgala (iii.444),
  • Anusissa trong chuyện tiền thân Indriya (iii.469),
  • Maṇḍavya trong chuyện tiền thân Kaṇhadīpāyana (iv.37),
  • Pottika trong chuyện tiền thân Nigrodha (iv.43),
  • Pañcasikha trong chuyện tiền thân Biḷārakosiya (iv.69),
  • Rohiṇeyya trong chuyện tiền thân Ghata (iv.69),
  • Yudhiṭṭhila trong chuyện tiền thân Yuvañjaya (iv.123),
  • Bharata trong chuyện tiền thân Dasaratha (iv.130),
  • Mātali trong chuyện tiền thân Kaṇha (iv.186), chuyện tiền thân Sudhābhojana (v.412), chuyện tiền thân Nimi (vi.129), và chuyện tiền thân Kulāvaka (i.206),
  • Kāliṅga trong chuyện tiền thân Kāliṅgabodhi (iv.236),
  • Vissakamma trong chuyện tiền thân Suruci (iv.325),
  • Sambhūta paṇḍita trong chuyện tiền thân Sambhūta (iv.401),
  • Cittamiga trong chuyện tiền thân Rohantamiga (iv.423),
  • Sumukha trong chuyện tiền thân Haṁsa (iv.430),
  • Anusissa trong chuyện tiền thân Sarabhaṅga (v.151),
  • Somadatta trong chuyện tiền thân Cūḷa Sutasoma (v.192),
  • người đánh xe ngựa Sunanda trong chuyện tiền thân Ummadantī (v.227),
  • người em trai của Kusa trong chuyện tiền thân Kusa (v.312),
  • Nanda trong chuyện tiền thân Soṇananda (v.332),
  • Sumukha trong chuyện tiền thân Cūḷa Haṁsa (v.334), và chuyện tiền thân Mahā Haṁsa (v.382),
  • vị Bà-la-môn Nanda trong chuyện tiền thân Mahā Sutasoma (v.511),
  • Somadatta trong chuyện tiền thân Bhūridatta (vi.219).
  • Ông cũng là người thợ cạo trong chuyện tiền thân Makhādeva (i.139),
  • học trò đệ tử (antevāsika) trong chuyện tiền thân Asātamanta (i.289),
  • thủ lĩnh toán cướp trong chuyện tiền thân Takka (i.299),
  • vị Bà-la-môn trong chuyện tiền thân Sārambha (i.375),
  • chuyện tiền thân Sattubhasta (iii.351), chuyện tiền thân Palāsa (iii.25), chuyện tiền thân Juṇha (iv.100), và chuyện tiền thân Sālikedāra (iv.282);
  • vị thọ thần/thần cỏ (thần của bụi cỏ kusa) trong chuyện tiền thân Kusaṇāli (i.443),
  • người huấn luyện voi trong chuyện tiền thân Sumedha (i.446),
  • người em trai của vị Bodhisatta trong chuyện tiền thân Maṇikaṇṭha (ii.286),
  • kẻ cướp bóc trong chuyện tiền thân Seyya (ii.403),
  • người dân trú tại làng biên giới trong chuyện tiền thân Mahā Assārohaka (iii.13),
  • vị tùy tùng hầu cận trong chuyện tiền thân Saṅkha (iv.22),
  • một trong bảy anh em trong chuyện tiền thân Bhisa (iv.314),
  • vị y sư Sīvaka trong chuyện tiền thân Sivi (iv.412),
  • và người chế tạo mũi tên trong chuyện tiền thân Mahā Janaka (vi.68).

Có vài lần ông sinh làm loài động vật.

  • Như vậy ông là con vẹt trong chuyện tiền thân Saccaṅkira (i.327), chuyện tiền thân Abbhantara (ii.400) và chuyện tiền thân Mahā Ummagga (vi.478),
  • con chó rừng trong chuyện tiền thân Guṇa (ii.30),
  • ngỗng cha trong chuyện tiền thân Vinīlaka (ii.40),
  • con rùa trong chuyện tiền thân Kacchapa (ii.81),
  • con kỳ đà trong chuyện tiền thân Cūḷa Paduma (ii.121),
  • con rái cá trong chuyện tiền thân Sasa (iii.56),
  • ngỗng em trong chuyện tiền thân Neru (iii.248),
  • con cua trong chuyện tiền thân Suvaṇṇakakkaṭaka (iii.298),
  • vị nāga thông tuệ trong chuyện tiền thân Mahā Paduma (iv.196),
  • con chó hung trong chuyện tiền thân Mahā Bodhi (v.246)
  • và vua kền kền trong chuyện tiền thân Kuṇāla (v.456).

Có nhiều lần ông làm vua:

  • trong chuyện tiền thân Nigrodhamiga (i.153),
  • chuyện tiền thân Kukkura (i.178),
  • chuyện tiền thân Bhojājānīya (i.181),
  • chuyện tiền thân Ājañña (i.182),
  • chuyện tiền thân Tittha (i.185),
  • chuyện tiền thân Mahilāmukha (i.188),
  • chuyện tiền thân Mudulakkhaṇa (i.306),
  • chuyện tiền thân Kuddāla (i.315),
  • chuyện tiền thân Mahā Supina (i.345),
  • chuyện tiền thân Attisa (i.354),
  • chuyện tiền thân Mahā Sāra (i.387),
  • chuyện tiền thân Sālittaka (i.420),
  • chuyện tiền thân Bandhanamokkha (i.440),
  • chuyện tiền thân Ekapaṇṇa (i.508),
  • chuyện tiền thân Gagga (ii.17),
  • chuyện tiền thân Suhanu (ii.32),
  • chuyện tiền thân Mora (ii.38),
  • chuyện tiền thân Susīma (ii.50),
  • chuyện tiền thân Gijjha (ii.52),
  • chuyện tiền thân Kalyāṇadhamma (ii.65),
  • chuyện tiền thân Kalāyamuṭṭhi (ii.76),
  • chuyện tiền thân Saṅgāmāvacara (ii.95),
  • chuyện tiền thân Vālodaka (ii.97),
  • chuyện tiền thân Giridanta (ii.99),
  • chuyện tiền thân Pabbatūpatthara (ii.127),
  • chuyện tiền thân Puṇṇanadī (ii.175),
  • chuyện tiền thân Kacchapa (ii.178),
  • chuyện tiền thân Kosiya (ii.209),
  • chuyện tiền thân Guttila (ii.257),
  • chuyện tiền thân Saṅkappa (ii.277),
  • chuyện tiền thân Kuṇḍakakucchisindhava (ii.291)
  • chuyện tiền thân Siri (ii.415),
  • chuyện tiền thân Nāṇacchanda (ii.429),
  • chuyện tiền thân Supatta (ii.436),
  • chuyện tiền thân Chavaka (iii.30),
  • chuyện tiền thân Sayha (iii.33),
  • chuyện tiền thân Brahmadatta (iii.81),
  • chuyện tiền thân Rājovāda (iii.112),
  • chuyện tiền thân Kesava (iii.145),
  • chuyện tiền thân Sussoṇḍi (iii.190),
  • chuyện tiền thân Avāriya (iii.232),
  • chuyện tiền thân Nandiyamiga (iii.274),
  • chuyện tiền thân Dhajavihetha (iii.307),
  • chuyện tiền thân Kukku (iii.321),
  • chuyện tiền thân Sutanu (iii.330),
  • chuyện tiền thân Aṭṭhisena (iii.355),
  • chuyện tiền thân Mahā Kapi (iii.375),
  • chuyện tiền thân Daḷhadhamma (iii.388),
  • chuyện tiền thân Susīma (iii.397),
  • chuyện tiền thân Aṭṭhasadda (iii.434),
  • chuyện tiền thân Aṭṭhāna (iii.478),
  • chuyện tiền thân Cūḷa Bodhi (iv.27),
  • chuyện tiền thân Mātiposaka (iv.95),
  • chuyện tiền thân Bhaddasāla (iv.157),
  • chuyện tiền thân Mittāmitta (iv.199),
  • chuyện tiền thân Amba (iv.207),
  • chuyện tiền thân Javahaṁsa (iv.218),
  • chuyện tiền thân Dūta (iv.228),
  • chuyện tiền thân Rurumiga (ii.263),
  • chuyện tiền thân Sarabhamiga (ii.275),
  • chuyện tiền thân Uddālaka (iv.304),
  • chuyện tiền thân Dasabrāhmaṇa (iv.368),
  • chuyện tiền thân Bhikkhāparampara (iv.374),
  • chuyện tiền thân Sattigumba (iv.437),
  • chuyện tiền thân Kumbha (v.20),
  • chuyện tiền thân Tesakuṇa (v.125)
  • và chuyện tiền thân Sāma (vi.95).

Ông từng làm vua nước Benares trong các chuyện tiền thân Kāka (i.486), chuyện tiền thân Tacasāra (iii.206) và chuyện tiền thân Saṅkhapāla (v.177); làm vua Mallika trong chuyện tiền thân Rājovāda (ii.5); làm vua xứ Kosala trong chuyện tiền thân Maṇikuṇḍala (iii.155); làm vua Vaṅka trong chuyện tiền thân Ghata (iii.170); làm vua nước Kosavya trong chuyện tiền thân Dhūmakāri (iii.402); làm vua Aḍḍhamāsaka trong chuyện tiền thân Gaṅgamāla (iii.454); làm vua Dhanañjaya trong chuyện tiền thân Sambhava (v.67), và chuyện tiền thân Vidhurapaṇḍita (vi.329).

Trong chuyện tiền thân Mahā Nāradakassapajātaka (Ja.vi.255), ông là nàng Rujā, con gái của vua Aṅgati.

Bản Dhammapada Commentary (Dhp-a.i.327) chép rằng có lần khi Ānanda làm thợ rèn, ông đã phạm tội tà dâm với vợ của người đàn ông khác. Kết quả là, ông phải chịu khổ trong địa ngục một thời gian dài và phải tái sinh qua mười bốn kiếp làm vợ của người khác, và thêm bảy kiếp nữa trước khi quả báo của ác nghiệp này chấm dứt.

Dường như có một số sự nhầm lẫn về thời điểm Ānanda gia nhập Tăng đoàn (Saṅgha). Trong lời kể theo Kinh điển (ví dụ, Vin.ii.182), ông xuất gia làm tỳ-kheo vào năm thứ hai trong thời kỳ hoằng pháp của Đức Phật. Tuy nhiên, trong các bài kệ được quy cho ông trong tập kinh Theragātha (Vers.1039ff), ông nói rằng ông đã làm một bậc hữu học (sekha) suốt hai mươi lăm năm. Người ta kết luận từ điều này rằng Ānanda hẳn chỉ gia nhập Tăng đoàn vào năm thứ hai mươi sau khi chứng ngộ (Awakening) và toàn bộ câu chuyện về việc ông được truyền giới cùng lúc với Devadatta bị bác bỏ (xem, ví dụ, Thomas: Life and Legend of the Buddha, 123. Xem thêm bài viết của Rhys Davids về Devadatta trong ERE). Các bài kệ này xuất hiện trong một lời than vãn của Ānanda khi Đức Bổn sư của mình qua đời và bản thân ông vẫn là một bậc hữu học. Khoảng thời gian hai mươi lăm năm mà Ānanda đề cập có lẽ là nói về giai đoạn ông làm thị giả hầu cận Đức Phật chứ không phải toàn bộ cuộc đời làm tỳ-kheo của ông. Trong giai đoạn đó, “dù ông chỉ là một bậc hữu học, không có ý nghĩ ác nào khởi lên trong ông,” ngầm chỉ rằng mối liên hệ mật thiết của ông với Đức Phật và sự tận tụy của ông dành cho Ngài không để cho những ý nghĩ như vậy có chỗ khởi lên. Tuy nhiên, ông vẫn than thở rằng mình đã không thể trở thành một bậc vô học (asekha) khi Đức Phật còn tại thế. Nếu cách giải thích này được chấp nhận – và tôi không thấy có lý do gì để bác bỏ – thì không có sự mâu thuẫn nào trong các lời kể về sự xuất gia của Ānanda.

02. Ānanda 02 draft

Ānanda 02. A Khattiya king of Haṁsavatī, father of Padumuttara Buddha (Ja.i.37; Bv.xii.19). He had, by another wife, a daughter Nandā, who became the Therī Pakulā in the present age (Thīg-a.91). Once, with twenty of his ministers and twenty thousand of his subjects, he appeared before Padumuttara Buddha at Mithilā and, having received the “ehibhikkhu pabbajjā,” they became Arahants (MN-a.ii.722; DN-a.ii.488). The Buddha went back with them to Haṁsavatī where he preached the Buddhavaṁsa (Bv-a.160).

One of Ānanda’s sons was the prince Sumana, step-brother to Padumuttara, who became Ānanda Thera, the personal attendant of Buddha Gotama. Thag-a.ii.122.

Ānanda 02. Một vị vua Khattiya của Haṁsavatī, cha của Padumuttara Buddha (Ja.i.37; Bv.xii.19). Với một người vợ khác, ông có một con gái là Nandā, người trở thành Therī Pakulā trong thời hiện tại (Thīg-a.91). Một lần, cùng với hai mươi vị đại thần và hai mươi ngàn thần dân, ông xuất hiện trước Padumuttara Buddha tại Mithilā và, sau khi nhận “ehibhikkhu pabbajjā,” họ trở thành các Arahants (MN-a.ii.722; DN-a.ii.488). Đức Phật trở về cùng họ đến Haṁsavatī, nơi ngài thuyết Buddhavaṁsa (Bv-a.160).

Một trong các con trai của Ānanda là vương tử Sumana, người anh em cùng cha khác mẹ của Padumuttara, về sau trở thành Ānanda Thera, thị giả riêng của Buddha Gotama. Thag-a.ii.122.

03. Ānanda 03 draft

Ānanda 03. Step-brother of Maṅgala Buddha. He came to Maṅgala Buddha with ninety crores of followers; having heard the Buddha’s preaching, they all became Arahants. Ja.i.30.

Ānanda 03. Anh em cùng cha khác mẹ của Maṅgala Buddha. Ông đến gặp Maṅgala Buddha cùng chín mươi crore người đi theo; sau khi nghe Đức Phật thuyết giảng, tất cả họ đều trở thành các Arahants. Ja.i.30.

04. Ānanda 04 draft

Ānanda 04. Son of Tissa Buddha, his mother being Subhaddā Bv.xviii.18.

Ānanda 04. Con trai của Tissa Buddha, mẹ là Subhaddā Bv.xviii.18.

05. Ānanda 05 draft

Ānanda 05. Son of Phussa Buddha, his mother being Kisāgotami (Bv.ix.16). The Buddhavaṁsa Commentary (p.192), however, gives his name as Anupama.

Ānanda 05. Con trai của Phussa Buddha, mẹ là Kisāgotami (Bv.ix.16). Tuy nhiên, Buddhavaṁsa Commentary (p.192) ghi tên ông là Anupama.

06. Ānanda 06 draft

Ānanda 06. A Pacceka Buddha of ninety-one kappas ago. The Thera Citakapūjaka, in a previous birth, came down from the Deva-loka and cremated the Pacceka Buddha’s body with due honour (Ap.i.227). According to the Majjhimanikāya and its Commentary (MN.iii.70; MN-a.ii.890), there were four Pacceka Buddhas of this name.

Ānanda 06. Một Pacceka Buddha cách đây chín mươi mốt kappas. Thera Citakapūjaka, trong một đời trước, đi xuống từ Deva-loka và hỏa táng thân của Pacceka Buddha với sự tôn kính thích đáng (Ap.i.227). Theo Majjhimanikāya và Chú giải của bộ ấy (MN.iii.70; MN-a.ii.890), có bốn Pacceka Buddhas mang tên này.

07. Ānanda 07 draft

Ānanda 07. A king of vultures He dwelt with ten thousand vultures in Gijjhakūṭa and came to hear Kuṇāla preach. At the end of Kuṇāla’s sermon Ānanda, too, discoursed in the same strain, dwelling on the evil qualities of women “keeping to facts within his knowledge” (Ja.v.424, 447-50). He lived in the Kuṇāladaha with Nārada, Devala, Puṇṇamukha, the cuckoo, and Kuṇāla (Snp-a.i.359). In the present age the vulture-king was Ānanda Thera, the Buddha’s attendant (Ja.v.456).

Ānanda 07. Một vị vua của loài kền kền. Ông sống cùng mười ngàn con kền kền ở Gijjhakūṭa và đến nghe Kuṇāla thuyết giảng. Cuối bài thuyết giảng của Kuṇāla, Ānanda cũng diễn giảng theo cùng mạch ấy, nói về những phẩm chất xấu của phụ nữ, “giữ theo các sự kiện trong hiểu biết của mình” (Ja.v.424, 447-50). Ông sống trong Kuṇāladaha cùng Nārada, Devala, Puṇṇamukha, con chim cu cu, và Kuṇāla (Snp-a.i.359). Trong thời hiện tại, vị vua kền kền ấy là Ānanda Thera, thị giả của Đức Phật (Ja.v.456).

08. Ānanda 08 draft

Ānanda 08. – A king of fishes, appointed by the fishes themselves to rule over them (Ja 207; Ja.ii.352). He was one of the six monsters of the deep. He lived on one side of the ocean and all the fishes came to him morning and evening to pay their respects. He lived on rock-slime (sevāla) till one day he swallowed, by mistake, a fish. Liking the taste very much, he found out what it was, and from that day he ate fish, unknown to his subjects. Seeing their numbers diminish, they began to grow inquisitive, and one day one of their wise ones hid in the lobe of Ānanda’s ear and discovered him eating the fish which straggled behind. When this was reported to the other fish, they fled in terror and hid themselves. Ānanda, desirous of eating them, searched everywhere; believing that they lay inside a mountain, he encircled it with his body. Seeing his own tail on the other side of the mountain and believing it to be a fish trying to escape, he crunched it in a rage. The tail was fifty leagues long and he suffered excruciating pain. Attracted by the smell of blood, the fish collected round and ate him bit by bit. His skeleton was as big as a mountain, and holy ascetics, flying through the air and seeing it below them, told men about it and the story became famous throughout Jambudīpa. Kāḷahatthi is reported as relating this story to the king in the Mahā Sutasomajātaka (Ja.v.462-4). Ānanda is referred to as an example of great deceitfulness. MN-a.i.138.

Ānanda 08. – Một vị vua của loài cá, do chính các loài cá cử lên để cai trị chúng (Ja 207; Ja.ii.352). Ông là một trong sáu quái vật của biển sâu. Ông sống ở một phía của đại dương, và mọi loài cá đều đến với ông vào buổi sáng và buổi chiều để tỏ lòng kính trọng. Ông sống bằng rêu đá (sevāla) cho đến một ngày ông nuốt nhầm một con cá. Rất thích mùi vị ấy, ông tìm hiểu đó là gì, và từ ngày đó ông ăn cá mà các thần dân của mình không hay biết. Thấy số lượng của chúng giảm đi, chúng bắt đầu tò mò, và một ngày nọ, một con cá khôn ngoan trong bọn trốn trong dái tai của Ānanda và phát hiện ông đang ăn những con cá tụt lại phía sau. Khi việc này được báo cho các cá khác, chúng sợ hãi bỏ chạy và ẩn mình. Ānanda, muốn ăn chúng, tìm kiếm khắp nơi; tin rằng chúng nằm bên trong một ngọn núi, ông quấn thân mình quanh ngọn núi ấy. Thấy chính đuôi mình ở phía bên kia ngọn núi và tưởng đó là một con cá đang cố thoát, ông giận dữ cắn nát nó. Cái đuôi dài năm mươi do-tuần và ông chịu đau đớn dữ dội. Bị mùi máu thu hút, các loài cá tụ tập quanh ông và ăn ông từng chút một. Bộ xương của ông lớn như một ngọn núi, và các đạo sĩ thánh thiện, khi bay qua không trung và nhìn thấy nó bên dưới, đã kể cho người đời về nó, và câu chuyện trở nên nổi tiếng khắp Jambudīpa. Kāḷahatthi được kể là đã thuật lại câu chuyện này cho nhà vua trong Mahā Sutasomajātaka (Ja.v.462-4). Ānanda được nhắc đến như một ví dụ về sự lừa dối lớn lao. MN-a.i.138.

09. Ānanda 09 draft

Ānanda 09. A Yakkha to whom a shrine, called the Ānanda Cetiya, was dedicated. The Cetiya was in Bhoganagara and was later converted into a Buddhist Vihāra (AN-a.ii.550). There the Buddha stayed during his last sojourn, and mention is made of a sermon he preached there to the monks on the Four Great Authorities (cattāro mahāpadesā) (DN.ii.123-6; AN.ii.167). From there he went to Pāvā.

Ānanda 09. Một Yakkha được hiến cúng một đền thờ gọi là Ānanda Cetiya. Cetiya ấy ở Bhoganagara và về sau được chuyển thành một Vihāra Phật giáo (AN-a.ii.550). Tại đó Đức Phật đã trú trong lần lưu lại cuối cùng của ngài, và có nhắc đến một bài kinh ngài thuyết ở đó cho các vị Tỳ-kheo về Bốn Đại Căn Cứ (cattāro mahāpadesā) (DN.ii.123-6; AN.ii.167). Từ đó ngài đi đến Pāvā.

10. Ānanda 10 draft

Ānanda 10. A banker of Sāvatthī. He had eighty crores of money, but was a great miser. He had a son, Mūlasiri, and once a fortnight he would gather his kinsfolk together and, in their presence, admonish his son as to the desirability of amassing wealth, always increasing it, giving none away. When the banker died he was born in a Caṇḍāla family outside the city gates. The king appointed Mūlasiri banker in his place.

From the time of Ānanda’s conception among the Caṇḍālas, misfortune dogged their footsteps. Knowing that a Jonah had come among them, they caused a search to be made and, as a result of their investigations, they sent the pregnant mother away. When the child was born he was a monstrosity with his organs all out of place. When old enough, he was given a potsherd and told to beg his living. One day he came to the house in which he had lived in his former life, and though he managed to enter it, he was discovered and thrown out by the servants. The Buddha happened to be passing by, and sending for Mūlasiri, he told him that the beggar had been his father. Being convinced by certain proofs, Mūlasiri believed and took refuge in the Buddha (Dhp-a.ii.25-8; the story is referred to in the Milindapañha p.350). It is said that eighty-four thousand beings attained deathlessness on the occasion of the Buddha preaching to Mūlasiri about his father Ānanda. AN-a.i.57.

Ānanda 10. Một trưởng giả của Sāvatthī. Ông có tám mươi crore tiền, nhưng rất keo kiệt. Ông có một con trai là Mūlasiri, và cứ nửa tháng một lần ông tập họp thân quyến lại, rồi trước mặt họ khuyên con nên tích lũy của cải, luôn làm cho của cải tăng thêm, và không cho đi gì cả. Khi vị trưởng giả ấy qua đời, ông sinh vào một gia đình Caṇḍāla bên ngoài cổng thành. Nhà vua bổ nhiệm Mūlasiri làm trưởng giả thay ông.

Từ lúc Ānanda được thụ thai giữa những người Caṇḍālas, bất hạnh bám theo họ từng bước. Biết rằng một kẻ mang vận rủi đã đến giữa họ, họ cho tìm kiếm và, sau khi điều tra, họ đuổi người mẹ đang mang thai đi. Khi đứa trẻ sinh ra, nó là một dị hình với các bộ phận đều lệch chỗ. Khi đủ lớn, nó được trao một mảnh sành và bảo phải đi xin ăn để sống. Một ngày nọ, nó đến ngôi nhà mình từng sống trong đời trước, và dù đã vào được bên trong, nó bị các gia nhân phát hiện và ném ra ngoài. Đức Phật tình cờ đi ngang qua, và sau khi cho gọi Mūlasiri, ngài nói với ông rằng người ăn xin ấy từng là cha của ông. Được thuyết phục bằng một số bằng chứng, Mūlasiri tin và quy y Đức Phật (Dhp-a.ii.25-8; câu chuyện được nhắc đến trong Milindapañha p.350). Người ta nói rằng tám mươi bốn ngàn chúng sinh đã chứng đạt Bất tử vào dịp Đức Phật thuyết cho Mūlasiri về cha ông là Ānanda. AN-a.i.57.

11. Ānanda 11 draft

Ānanda 11. Author of the Mūlaṭīkā on Buddhaghosa’s Commentaries on the Abhidhamma (Gv 60, 69; Sās.69). He was originally a native of India, but came over to Ceylon and became head of the Vanavāsi fraternity in the Island. He probably lived about the eighth or ninth century CE and wrote the Mūlaṭīkā at the request of a monk named Buddhamitta. He is probably identical with Ānanda, teacher of Cūḷa Dhammapāla (see below) (PLC.202f.; 216f). He was also known as Vanaratana Tissa from his connection with the Vanavāsi school.

Ānanda 11. Tác giả của Mūlaṭīkā về các Chú giải của Buddhaghosa đối với Abhidhamma (Gv 60, 69; Sās.69). Ban đầu ông là người gốc Ấn Độ, nhưng sang Ceylon và trở thành người đứng đầu hội đoàn Vanavāsi trên đảo. Có lẽ ông sống vào khoảng thế kỷ thứ tám hoặc thứ chín CN và viết Mūlaṭīkā theo lời thỉnh cầu của một vị sư tên là Buddhamitta. Ông có lẽ đồng nhất với Ānanda, thầy của Cūḷa Dhammapāla (xem dưới đây) (PLC.202f.; 216f). Ông cũng được biết đến với tên Vanaratana Tissa do mối liên hệ của ông với trường phái Vanavāsi.

12. Ānanda 12 draft

Ānanda 12. Teacher of Cūḷa Dhammapāla, author of the Saccasaṅkhepa. The Saddhamma Saṅghala (ix) says that Ānanda was the author of the Saccasaṅkhepa. See also above (Ānanda 11).

Ānanda 12. Thầy của Cūḷa Dhammapāla, tác giả của Saccasaṅkhepa. Saddhamma Saṅghala (ix) nói rằng Ānanda là tác giả của Saccasaṅkhepa. Xem thêm ở trên (Ānanda 11).

13. Ānanda 13 draft

Ānanda 13. Teacher of Buddhappiya, author of the Rūpasiddhi. He was a native of Ceylon, for Buddhappiya refers to him as “Tambapaṇṇiddhaja.” He too belonged to the Vanavāsi sect and wrote a Sinhalese interverbal translation to Piyadassi’s Padasādhana and another to the Khuddasikkhā. He was a disciple of Udumbaragiri Medhaṅkara, pupil of Sāriputta, and he probably lived in the time of Vijayabāhu III. (PLC. 211).

He was the teacher of Vedeha, author of the Samantakūṭavaṇṇanā (PLC. 220). See also Buddhavaṁsa Vanaratana Ānanda.

Ānanda 13. Thầy của Buddhappiya, tác giả của Rūpasiddhi. Ông là người gốc Ceylon, vì Buddhappiya gọi ông là “Tambapaṇṇiddhaja.” Ông cũng thuộc giáo phái Vanavāsi và viết một bản dịch Sinhala xen kẽ từng từ cho Padasādhana của Piyadassi và một bản khác cho Khuddasikkhā. Ông là đệ tử của Udumbaragiri Medhaṅkara, học trò của Sāriputta, và có lẽ sống vào thời Vijayabāhu III. (PLC. 211).

Ông là thầy của Vedeha, tác giả của Samantakūṭavaṇṇanā (PLC. 220). Xem thêm Buddhavaṁsa Vanaratana Ānanda.

14. Ānanda 14 draft

Ānanda 14. Author of the Saddhammopāyana, also called Abhayagirikavicakravarti Ānanda and probably belonging to the same period as Ānanda (13). His friend and companion, for whom his book was written, was Buddhasoma. An Ānanda, probably a later writer, is also the author of a Sinhalese Commentary on the Saddhammopāyana. PLC.212.

Ānanda 14. Tác giả của Saddhammopāyana, cũng được gọi là Abhayagirikavicakravarti Ānanda và có lẽ thuộc cùng thời kỳ với Ānanda (13). Bạn và bạn đồng hành của ông, người mà sách của ông được viết cho, là Buddhasoma. Một Ānanda, có lẽ là một tác giả muộn hơn, cũng là tác giả của một Chú giải bằng tiếng Sinhala về Saddhammopāyana. PLC.212.

15. Ānanda 15 draft

Ānanda 15. Companion of Chapaṭa and co-founder of the Sīhala Saṅgha of Burma (Sās 5). He was later cut off from the community for trying to send to his kinsfolk an elephant presented to him by King Narapati. His companions suggested that the animal should be let loose in the forest, in accordance with the Buddha’s teaching regarding kindness to animals. Ānanda’s reply was that the Buddha had also preached kindness to kinsfolk (Bode, 24). He died in 1246 (Forehammer: Jardine Prize Essay, p.35).

Ānanda 15. Bạn đồng hành của Chapaṭa và là người đồng sáng lập Sīhala Saṅgha của Burma (Sās 5). Về sau ông bị khai trừ khỏi cộng đồng vì cố gửi cho thân quyến một con voi do vua Narapati tặng cho ông. Các bạn đồng hành của ông đề nghị nên thả con vật ấy vào rừng, phù hợp với lời dạy của Đức Phật về lòng từ đối với loài vật. Câu trả lời của Ānanda là Đức Phật cũng đã thuyết về lòng từ đối với thân quyến (Bode, 24). Ông qua đời năm 1246 (Forehammer: Jardine Prize Essay, p.35).

16. Ānanda 16 draft

Ānanda 16. Of Haṁsavatī. Author of the Madhusāraṭṭhadīpanī, a ṭīkā on the Abhidhamma. Sās.48; but see Bode, 47-8.

Ānanda 16. Người Haṁsavatī. Tác giả của Madhusāraṭṭhadīpanī, một ṭīkā về Abhidhamma. Sās.48; nhưng xem Bode, 47-8.

17. Ānandā draft

Ānandā. One of the five daughters of the chief queen of the king of the third Okkāka dynasty (DN­a.i.258: Snp-a.i.352).

The Mahā Vaṁsaṭīkā (p.84) says that Okkāka was the youngest of the sixteen kings of the Mahā Sammata dynasty and makes no mention of three Okkāka dynasties.

The name of Okkāka’s chief queen was Hatthā (v.l. Bhattā).

Ānandā. Một trong năm người con gái của chánh cung vương hậu của vua thuộc vương triều Okkāka thứ ba (DN­a.i.258: Snp-a.i.352).

Tác phẩm Mahā Vaṁsaṭīkā (tr. 84) nói rằng Okkāka là vị vua trẻ nhất trong số mười sáu vị vua của vương triều Mahā Sammata và không đề cập đến ba vương triều Okkāka.

Tên chánh cung vương hậu của Okkāka là Hatthā (v.l. Bhattā).